Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5

In mei 1504 komt hertog Georg van Saksen naar Friesland, waar zijn eis om het erfgoed van Friese edelen in leen te nemen tot langdurige onderhandelingen leidt.

Georg arriveert in Harlingen

Omstreeks 12 mei 1504 kwam hertog Georg van Saksen, landgraaf van Thüringen en markgraaf van Meissen, via Brabant voor het eerst naar Friesland. Hij kwam aan in Harlingen.

Georg was de oudste zoon van hertog Albrecht van Saksen en daarom erfheer van de landen van zijn vader. Albrecht had Friesland als erfdeel aan zijn jongste zoon Hendrik gegeven. Hendrik was in 1499 samen met zijn vader als erfelijk bestuurder van Friesland namens het Heilige Roomse Rijk en de keizer gehuldigd. Nadat Hendrik in 1500 in Franeker door Friese strijders was belegerd, had hij gezworen persoonlijk nooit meer naar Friesland te komen.

Hendrik droeg zijn aanspraken op Friesland daarom aan Georg over. In ruil daarvoor kreeg hij van zijn broer steden, dorpen en versterkte kastelen in Meissen.

Georg was een wijze, geleerde en godvrezende vorst, knap van uiterlijk en van hoge afkomst. Hij bezat alles wat een edele en goede vorst behoorde te hebben, maar was minder vrijgevig dan zijn vader Albrecht.

Na ongeveer acht dagen in de versterking van Harlingen reisde Georg naar het Sjaardemahuis in Franeker.

De edelen weigeren hun erfgoed als leen te ontvangen

Georg ontbood de hoge geestelijken, Friese edelen, grietmannen en afgevaardigden van de bevolking om op 20 mei naar Franeker te komen. Daar lazen zijn vertegenwoordigers een brief voor met de eisen van de hertog.

Over een deel van de voorstellen waren de aanwezigen het eens. Maar een bepaling riep veel verzet op: de edelen moesten hun onroerende bezittingen voortaan als leen van Georg en zijn erfgenamen ontvangen. De edelen wilden daar niet mee instemmen.

Plaatsen in de 16de eeuw

• Harlingen 16de eeuw
• Franeker 16de eeuw
• Leeuwarden 16de eeuw
• Wommels 16de en 17de eeuw
• Sneek 16de eeuw

Ze besloten op 24 mei in Leeuwarden bijeen te komen om een gezamenlijk antwoord te bepalen. Daar kwamen edelen uit Oostergo, Westergo en Zevenwouden samen. Na uitvoerig overleg kozen zij vijf vertegenwoordigers die namens hen naar de hertog zouden reizen.

Hun bezwaar was dat het in de Nederduitse landen geen gebruik was dat een edelman zijn van zijn ouders geërfde eigendom opnieuw van een heer in leen moest ontvangen. Als Georg toch aan die eis wilde vasthouden, vroegen zij hem de rechten en verplichtingen van zo'n leenregeling schriftelijk vast te leggen, zodat zij wisten waar zij aan toe waren.

De eerste vijf gemachtigden waren:

• Uit Oostergo:
  • Rinck Camstra van Hielsum.
  • Edo Jongema van Rauwerd.
• Uit Westergo:
  • Hero Ockinga van Burgwerd.
  • Siuck Eminga van Deinum.
  • Aesgo Hoxwier van Mantgum.

Met instemming van de verzamelde edelen werden daar nog vijf vertegenwoordigers aan toegevoegd:

• Uit Oostergo:
  • Doecke Martena van Cornjum.
  • Sybet Scheltema van Dokkum.
  • Epo Douweszoon van Irnsum.
• Uit Westergo:
  • Epo Aelwa van Witmarsum.
  • Hobbo Doekeszoon van Winsum.

Edo Jongema spreekt over zijn voorouders

Op 5 juni reisden de afgevaardigden naar Georg in het versterkte huis van Harlingen. Ze overlegden lang met hem en vroegen dringend dat hij zijn eis over de leengoederen zou intrekken. Georg wilde echter niet toegeven. Hij bleef eisen dat de Friese edelen en hun erfgenamen hun erfgoed voortaan als leen van hem en zijn erfgenamen zouden ontvangen.

De afgevaardigden voelden zich in het nauw gebracht. In aanwezigheid van de hertog durfden zij niet alles te zeggen wat zij ter verdediging van hun standpunt wilden aanvoeren.

De Saksische maarschalk nam hen daarom apart mee naar een kamer in het huis. Hij drong erop aan dat ze de hertog tegemoet zouden komen. Hij zei dat zij in ruil daarvoor ruime rechten en vrijheden konden krijgen.

Edo Jongema antwoordde de maarschalk dat hij nooit zou instemmen met het afstaan van de eigendom van zijn erfgoederen. Zijn voorouders hadden die goederen al meer dan honderd jaar vrij aan hun kinderen nagelaten, en hij had ze zelf van zijn ouders geërfd. Nu zou hij ze eerst aan de hertog moeten afstaan, waarna zijn eigen kinderen ze na zijn dood opnieuw van de landsheer moesten kopen.

Dagelijks leven en beroepen

• Boeren en landarbeiders
• Handel, markten en herbergen
• Wonen op het platteland

Hij was, net als de andere edelen, wel bereid jaarlijks een vast bedrag uit zijn bezittingen aan de hertog te betalen, zoals trouwe onderdanen behoren te doen. Maar hij wilde de eigendom van zijn erfgoed niet opgeven.

De maarschalk begreep uit Edo's woorden hoe fel de edelen tegen de leenplicht waren. Hij bracht Georg daarvan op de hoogte. De hertog liet het voorstel toen rusten.

Georg wilde de Friese edelen niet te veel tegen zich in het harnas jagen. Hij vreesde dat zij zich gezamenlijk tegen hem zouden keren. De gewone boeren waren vooral uit dwang aan hem onderworpen; zonder hulp van de edelen konden zij wel een oproer beginnen, maar dat niet tot een geslaagde opstand maken.

Van de twintigste naar de eenentwintigste penning

In plaats van de leenplicht vroeg Georg een jaarlijkse twintigste penning van de inkomsten van de edelen. De onderhandelaars vroegen toestemming om dit eerst met de andere Friese heren te bespreken.

Zij kwamen opnieuw bijeen in Leeuwarden en legden de eis voor. Iedereen mocht zeggen of hij ermee akkoord wilde gaan, zodat niemand de onderhandelaars achteraf de schuld kon geven. Daarna kregen de vertegenwoordigers een volledige volmacht om met de hertog een overeenkomst te sluiten.

Terug in Harlingen boden zij Georg de vijfendertigste penning aan. Na verder overleg kwam op 22 juni 1504 een akkoord tot stand: de edelen zouden jaarlijks de eenentwintigste penning betalen over hun renten. De bezittingen die zij zelf gebruikten, bleven vrij en onbelast.

In ruil daarvoor zouden zij en hun land vrij blijven van andere belastingen die Georg of zijn erfgenamen zouden opleggen. Georg gaf daarvoor drie brieven uit, één voor Oostergo, één voor Westergo en één voor Zevenwouden. De gezamenlijke edelen gaven de hertog op hun beurt een schriftelijke verklaring.

Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.