Dokkum in de 16de eeuw

De 16de eeuw was voor Dokkum uitzonderlijk gewelddadig. De stad lag aan zee, had een haven en lag strategisch tussen Noordoost-Friesland, de Lauwerszee en de route naar Groningen. Daardoor wilden verschillende partijen haar beheersen.

Dokkum in de 17de eeuw.

1516: de Geldersen voor Dokkum

Rond 1515 was Friesland verdeeld tussen aanhangers van Gelre en het Bourgondische gezag. In september 1516 verzamelden Gelderse Friezen zich bij Kollum in de 16de eeuw om Dokkum te belegeren. De aanval mislukte. Bourgondische soldaten joegen de aanvallers terug tot over de Lauwers.

Lees het verslag van Worp van Thabor over de strijd bij Dokkum in 1516.

1517: Dokkum wordt belegerd

In mei 1517 kwamen de Gelderse troepen terug. Onder de strijders bevonden zich ook Grutte Pier en zijn mannen. Op 18 mei probeerden zij de stad te overvallen, maar de verdedigers sloegen de aanval af. Volgens de kroniek vielen daarbij ongeveer tweehonderd Gelderse soldaten.

Daarna begon een echt beleg. Er kwamen kampen bij Aalsum, Betterwird en Onze Lieve Vrouwe ten Berg. De belegeraars legden dammen in het Dokkumerdiep om de wateraanvoer te beïnvloeden en kregen zwaar geschut uit Groningen. De stad raakte steeds verder afgesloten.

Toen voedsel en kruit schaars werden, begon drost Tjaerd Burmania te onderhandelen. Een drost was bestuurder en militair gezaghebber. Op 2 juni gaf Dokkum zich over. Burgers, edelen en soldaten mochten volgens het akkoord hun leven, wapens en paarden behouden. Een aantal tegenstanders van Gelre vertrok daarna naar Leeuwarden.

Lees het uitgebreide verhaal over het beleg van Dokkum in 1517.

De Reformatie en de Tachtigjarige Oorlog

De Reformatie was de kerkelijke hervormingsbeweging waardoor in de Nederlanden protestantse kerken ontstonden en het gezag van de rooms-katholieke kerk werd bestreden. De godsdienstige tegenstelling raakte verweven met de Opstand tegen koning Filips II. Vanaf 1568 spreken we van de Tachtigjarige Oorlog.

Voor Dokkum betekende dat geen abstract politiek conflict. De stad wisselde van bezetting en burgers moesten kiezen, meewerken of proberen buiten de strijd te blijven.

1572: de Waalse Furie

Na de inname van Den Briel sloten ook Dokkumers zich in 1572 bij de geuzen aan. De Spaanse stadhouder Caspar de Robles wilde de strategische havenstad niet verliezen. In september trokken Waalse huurlingen in Spaanse dienst Dokkum binnen.

Het werd het grootste bloedbad uit de geschiedenis van de stad. Volgens later onderzoek op basis van lokale bronnen werden ongeveer 400 tot 500 burgers en boeren gedood. Huizen werden geplunderd en delen van de stad gingen in vlammen op. Zelfs katholieke en Spaansgezinde inwoners bleken niet veilig voor soldaten die eenmaal aan het plunderen waren.

Hendrik van Bra, geboren in Dokkum in 1555, schreef later een uitvoerig verslag over de Waalse Furie. Zijn tekst is lange tijd als ooggetuigenverslag gebruikt, maar zijn levensloop roept twijfel op over de vraag of hij in september 1572 werkelijk in Dokkum aanwezig was. Het verslag blijft daarom bruikbaar, maar niet alles kan zonder meer als eigen waarneming worden beschouwd. Onderzoek aan oude balken heeft bovendien laten zien dat niet de hele binnenstad afbrandde: enkele stenen huizen bleven staan.

Hendrik van Bra en de Waalse Furie.

1580-1582: Dokkum wordt vestingstad

In 1580 kwam Dokkum definitief in Staatse handen. De gebeurtenissen van 1572 hadden duidelijk gemaakt hoe kwetsbaar de stad was. Vanaf 1581 werden moderne aarden wallen en bastions aangelegd. De vorm daarvan is nog altijd te herkennen in de bolwerken rondom het centrum.

De nieuwe vesting beschermde niet alleen huizen en inwoners. Dokkum moest als noordelijke grensstad ook de toegang tot Friesland bewaken.

1583: de Zijl in de stad

De afwateringssluis werd in 1583 naar binnen gehaald. Daardoor werd het waterbeheer onderdeel van de vesting. In het Grootdiep bleef eb en vloed nog merkbaar, terwijl andere wateren beter tegen zout en hoog zeewater konden worden beschermd.

Het einde van de eeuw: oorlogsschepen komen

In 1596/1597 werd Dokkum zetel van de Admiraliteit van Friesland en Groningen. De stad was versterkt en had nog een verbinding met zee. Vanaf dat moment kwamen marineofficieren, leveranciers, timmerlieden en zeelieden vaker in de stad.

Wat is nog zichtbaar?

De bolwerken volgen nog steeds de laat-16de-eeuwse vesting. Op verschillende plaatsen is de stervorm goed zichtbaar. In de binnenstad staan bovendien panden waarvan delen ouder zijn dan de Waalse Furie. De Zijl markeert de plaats waar waterbeheer en stadsverdediging samenkwamen.

1492: een rad bij Dokkum, maar de plek is onbekend

Worp van Thabor beschrijft hoe de hoofdeling Sicke Bolta in 1492 na zijn executie bij Dokkum op een rad werd tentoongesteld. Drie dagen later werd zijn lichaam eraf gehaald en op het kerkhof begraven. J.A. Mol neemt aan dat naast zo'n permanent rad waarschijnlijk ook een galg stond. De precieze gerechtsplaats van Dokkum is echter niet gelokaliseerd. Daarom is voor het begin van de 16de eeuw geen verantwoord exact punt op de kaart aan te wijzen.