Franeker 1572: Geuzen, bezetting en gevangen kruisbroeders

In de zomer van 1572 kwam de Opstand tegen koning Filips II en zijn landsbestuur ook in Friesland in een stroomversnelling. In de tweede helft van augustus koos Franeker de zijde van Willem van Oranje. Dirk van Bronkhorst kwam de stad voor de prins opeisen en prinsgezinde krijgslieden trokken Franeker binnen. Voor inwoners en geestelijken begon een onzekere bezetting die tot december zou duren.

Franeker kiest de zijde van Oranje

Franeker stond niet alleen. Ook andere Friese steden kwamen in 1572 tijdelijk in prinsgezinde handen. In Franeker in de 16de eeuw staat de bezetting in de bredere geschiedenis van de stad. De bezetting van Franeker duurde tot december. Voerman Jonghe Feddrix legde daarover in 1598 een verklaring af.

Voerman Jonghe Feddrix vertelt

In 1598 vroeg de Franeker voerman Jonghe Feddrix het stadsbestuur om een beloning voor diensten die hij in 1572 had verricht. Hij schreef dat hij vanaf het begin van de bezetting tot het vertrek van graaf Joost van Schouwenburg met zijn paarden voor de bezetters had gewerkt.

In modern Nederlands komt zijn verklaring neer op: “Vanaf het begin van de bezetting tot het vertrek van graaf Joost van Schouwenburg heb ik met mijn paarden gewerkt. Ik vervoerde oorlogsammunitie, sleepte balken naar de vestingwerken, bracht molenstenen naar het klooster en bracht het geschut naar de wallen.”

Telting leidde uit deze verklaring af dat het klooster mogelijk als opslagplaats voor munitie werd gebruikt. Dat is zijn gevolgtrekking; Feddrix zegt dat zelf niet.

Vier mensen uit het kloosterhuishouden gevangen

Voor de kruisbroeders werd de machtswisseling persoonlijk. Op 6 september 1572 schreef frater Hermannus van Zwol, conventuaal en procurator van het klooster, eigenhandig dat hij op verschillende momenten geld had geleend van Johan Slotmaker van Zwol, een burger van Franeker. Het ging om 70 Carolusgulden. Hermannus gebruikte het geld voor zichzelf, de subprior, hun kok en broeder Johan. Hij noemt de kosten van hun gevangenschap, hun vrijlating en hun levensonderhoud.

“Wij werden door iedereen gemeden en durfden niemand om geld te vragen. Daarom wendde ik mij tot mijn stadsgenoot Johan Slotmaker.”

Moderne Nederlandse vertaling van Hermannus van Zwol, 6 september 1572.

Ook over de toekomst van het klooster schreef hij onzeker. Vrij vertaald: “Als de Geuzen het land in handen houden, wat ik niet hoop, zal ik Johan betalen zoals een priester van God behoort te doen. En als ons klooster in stand blijft, beloof ik dat hij door het klooster zal worden betaald.”

Hermannus kijkt in 1600 terug

Hermannus overleefde de gebeurtenissen. In een brief uit 1600 schreef hij opnieuw over zijn gevangenschap. Hij herinnerde zich dat zij met vier personen in Franeker gevangen hadden gezeten en geld hadden uitgegeven aan de gevangenis en aan sluitgeld. Sluitgeld was geen omkoping en ook geen betaling voor een soepeler gevangenisregime. Het was een gebruikelijke vergoeding die de cipier ontving voor het daadwerkelijk opsluiten, openen en sluiten van de gevangenis of het in- en uitlaten van een gevangene. Het stond los van kostgeld voor eten en verblijf. Hermannus noemt het als een van de gewone kosten van hun gevangenschap. In een andere passage schreef Hermannus dat hij in Franeker een harde gevangenschap onder graaf Joost van Schouwenburg had doorstaan.

De bezetting eindigt

In december 1572 eindigde de prinsgezinde bezetting en kwam Franeker opnieuw onder koningsgezind gezag. De kruisbroeders verdwenen toen niet uit de stad. Prior Nicolaas Valkenburg wordt in 1574 nog in Franeker genoemd.

Het klooster in 1580

De definitieve breuk kwam in 1580, toen de Reformatie in Friesland werd doorgevoerd. Volgens Telting schijnen de broeders toen onverwacht uit het klooster te zijn verdreven. Daarna nam het stadsbestuur de gebouwen en bezittingen in bezit. In 1585 werd in het voormalige klooster de universiteit van Franeker gevestigd.

Verder door Franeker

• Overzicht Franeker
• Franeker in de 16de eeuw

Franeker in de 17de eeuw beschrijft de stad nadat de universiteit zich had ontwikkeld.

Wat is nog zichtbaar?

• Het witte gebouw van het voormalige Kruisbroedersklooster aan de Academiestraat bevat bouwdelen uit 1468.
• Het stratenpatroon en delen van de waterlopen volgen nog de vroegere omwalling van Franeker.