Berlikum in de 16de eeuw
Omstreeks 1500 droeg Berlikum nog de herinnering aan zijn stedelijke bestuur. In 1496 sprak een oorkonde nog over de rechters, raad en gemeente van Berlikum. In de 16de eeuw werd het vooral een grote handels- en landbouwkern binnen Menaldumadeel.
1543: minstens 25 huisplaatsen van één kerkelijke eigenaar
Het Beneficiaalboek, een register van kerkelijke bezittingen en inkomsten uit 1543, is voor Berlikum uitzonderlijk concreet. Alleen al onder de huisplaatsen die bij de patroon Sint-Michiel hoorden, staan minstens 25 afzonderlijke erven. Dat zijn niet alle huizen van het dorp: andere eigenaren hadden eveneens woningen en grond. Het cijfer is dus een minimum uit één deel van het bezit, geen volledige volkstelling.
Tussen de bewoners staan Sijeurdt en Gerrolt als timmerlieden, Jurgen als smid, Gerrit als wever, Lolcke als dekker en Jetze als touwslager. Wijbe was korfmaker. Weduwen staan zelfstandig als gebruikers van huisplaatsen in het register.
Bakkerij rond 1550.
Berlikum had een compacte kern met ambachtslieden, handel en landbouwproducten.
Land tussen vaart, Ried en dijken
De kerkelijke administratie noemt akkerland, weiland, hooiland en fennen. Sommige percelen lagen aan de Zijlroede, de Ried of de vaart. Opvallend is een stuk van acht pondematen dat vroeger weiland was maar in 1543 als bouwland werd gebruikt. Een pondemaat was een Friese oppervlaktemaat.
De pastoor had bovendien land op Het Bildt. Berlikum lag daardoor niet geïsoleerd: bezit, arbeid en verkeer liepen naar Menaldum, Het Bildt en Leeuwarden.
Landbouw rond 1550.
Doopsgezinden in het dorp
In de tweede helft van de 16de eeuw kreeg Berlikum een grote doperse aanhang. De doopsgezinde overlevering vermeldt dat Leenaert Bouwens tussen 1551 en 1582 in Berlikum 255 mensen doopte. Zo'n totaal loopt over ruim dertig jaar en is dus geen bevolkingsaantal, maar 255 geregistreerde dopen maakten Berlikum tot een belangrijk centrum voor de beweging.
Een klok spreekt, 1593
“Mensche als gi hoort des clockx geslach, denkt op stervens-dach.”
Modern Nederlands: mens, als u de klok hoort slaan, denk dan aan uw sterfdag.
Opschrift van de Berlikumer kerkklok, gegoten in 1593.
De klok uit de oude kruiskerk hangt nog steeds in de Koepelkerk. De woorden waren voor iedere inwoner hoorbaar aanwezig: bij luiden voor kerkdienst, begrafenis of andere dorpsmomenten.
Veer rond 1550.
Geen eigen Berlikumer galg; wel de galg van Menaldumadeel
J.A. Mol noemt Berlikum expliciet als plaats waarvoor geen eigen galggegevens bekend zijn. Berlikum hoorde echter bij Menaldumadeel. De galg van die grietenij lokaliseert Mol bij Dijkshorne, bij Beetgum en Beetgumermolen. In 1516 werd daar een man opgehangen die twintig koeien op het Bildt had helpen stelen. Voor Berlikum zelf is dus geen afzonderlijk galgenveld aangetoond.
Een grote buurt met boeren én ambachtslieden
De Beneficiaalboeken van 1543 laten zien dat Berlikum niet alleen uit verspreide boerderijen bestond. De vele huisplaatsen en beroepen op en rond de terp wijzen op een vrij grote buurt waar landbouw, ambacht en dienstverlening naast elkaar bestonden. Dat stedelijke karakter bleef in latere eeuwen herkenbaar.
Wat is nog zichtbaar?
- De luidklok uit 1593 in de Koepelkerk.
- De plaats van de oude Sint-Michaëlkerk onder en rond de huidige Koepelkerk.
- De Hemmemapoarte als herinnering aan de familie Hemmema.
- De oude route langs Ried, Buorren en voormalige haven.
Musea en bezoekerspunten
- Koepelkerk Berltsum.
- Hemmemapark en Hemmemapoarte.
- Doopsgezinde kerk, met informatie over de oude gemeente.
- Tresoar voor rechterlijke, kerkelijke en grondadministratie.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.