Beetgum in de 16de eeuw
Het Beetgum van de 16de eeuw lag als een compacte nederzetting op de terp aan de oude Middelzeedijk. Rond kerk, pastorie en boerderijen lagen akkers, hooilanden en weiden. De Heereweg en de Oude Dijk worden in de stukken als herkenbare grenzen gebruikt. Richting het noordoosten begon het jonge, pas bedijkte Bildtland; oostwaarts lagen Hameren, Dijkshorne en de latere buurt bij de molen.
1516: een dief naar Dijkshorne gebracht
Op 7 oktober 1516 bekende Renick Wythie zoon van Wirdum, bijgenaamd Potmergen, zonder foltering dat hij een jaar eerder had geholpen twintig koeien op Het Bildt te stelen. Het Hof van Friesland veroordeelde hem tot de galg. Hij moest niet in Leeuwarden worden terechtgesteld, maar naar Dijkshorne bij Beetgum worden gebracht en daar worden opgehangen en gewurgd “aen een halve galge”.
Dijkshorne lag niet in de dorpskern. J.A. Mol plaatst de Menaldumadeelse galg bij het latere Beetgumermolen, in een hoek van voormalig nieuw Bildtland. Het Bildt was in 1505 bedijkt. De terechtstelling van een veedief juist aan deze kant van de grietenij was daardoor goed zichtbaar voor bewoners van het nieuwe landbouwgebied waar de koeien waren gestolen.
Gevangenis rond 1600.
1543: vijf huisplaatsen in de Beetgummer buurt
De opgave van kerkelijke goederen uit 1543 noemt niet alleen stukken land maar ook mensen. Sijbe Sijbeszoon betaalde jaarlijks drie goudgulden voor de boerderij en het land waarop hij woonde. In de Beetgummer buurt bezat de kerk vijf huisplaatsen die samen voor drie enkelgulden per jaar waren verhuurd. Andere percelen lagen naast grond van Foppe Gerlofszoon, Hette Rommertszoon en de erfgenamen van Heere Gerlt.
De beschrijving noemt zaailand, weiden, nieuw land, een hofstede met erf, de Heereweg en de gemeenschappelijke wegen. Kempo Donia duikt herhaaldelijk als buur van kerkelijk land op. Ook de armen van Beetgum bezaten land. Daardoor is het landschap niet alleen als grondbezit te reconstrueren: tussen de percelen stonden huizen en boerderijen en liepen wegen die door verschillende eigenaren en instellingen werden gebruikt.
Landbouw rond 1550.
Pastoor Syurdt rekent zijn verlies voor
Pastoor Syurdt Syurdtszoon liet een bijzonder persoonlijke verklaring achter. Bij de pastorie hoorden vijf morgen afgesloten Bildtlandse weiden die door de erfgenamen van Hessel Martena waren gebruikt en verhuurd. De pastoor ontving daarvoor ongeveer twaalf Carolusgulden via de keizerlijke rentmeester. Volgens hem zouden vergelijkbare Bildtlanden ongeveer vijfentwintig gulden per jaar opbrengen.
“die gemeente van Beetghum sampt den pastoer bidden ende protesteren”
Verklaring bij de pastoriegoederen, 1543.
De gemeente en de pastoor vroegen dus gezamenlijk om herstel van wat zij als inkomstenverlies zagen. Syurdt zette er zijn eigen naam onder en verklaarde met zijn hand dat de opgave juist was.
1552: juist géén Beetgummer monsterlijst
Voor veel Friese dorpen kunnen de wapenschouwingen van 1552 worden gebruikt om tientallen mannen, wapens en beroepen bij naam te volgen. Voor Menaldumadeel is zo'n lijst niet bewaard gebleven in de verzameling die P.L.G. van der Meer en J.A. Mol uitgaven. Beetgum kan daarom niet op dezelfde manier als bijvoorbeeld Stiens aan de hand van een monsterlijst van 1552 worden beschreven. Namen of wapens uit naburige grietenijen horen niet naar Beetgum te worden overgezet.
1562: vee over dijken en openbare wegen
Op 3 mei 1562 stuurden vertegenwoordigers van Engelum, Beetgum, Berlikum en Wier gezamenlijk een klacht aan de Friese bestuurders. Sommige mensen lieten hun vee over dijken en openbare wegen lopen. De dorpen vroegen om maatregelen tegen de overlast. De brief laat zien dat de dijken niet alleen waterkeerden: zij waren ook verkeersroutes en moesten bruikbaar blijven voor mensen, wagens en vee.
1567: geld voor kerk, toren en vicariehuis
Op 15 maart 1567 kreeg de gemeente van Beetgum toestemming om vier jaar lang inkomsten van de vicarie te gebruiken voor reparaties aan de kerk, de toren en de woning van de vicaris. Dat was kort na het begin van de Opstand en de Beeldenstorm, maar de notitie zelf noemt geen vernieling als oorzaak. Ze zegt alleen dat de gebouwen herstel nodig hadden en dat de pastoor de opgelegde lasten uit die inkomsten moest betalen.
Kerk rond 1550.
Wat is er nog te zien?
- De ligging van de oude dorpskern op de terp en de route van de oude dijk richting Beetgumermolen.
- De huidige dorpskerk staat op de plaats van de middeleeuwse kerk; het huidige gebouw is 17de-eeuws.
- In het landschap richting Beetgumermolen is de oude dijkstructuur nog herkenbaar. De exacte plaats van de galg bij Dijkshorne is niet als bouwwerk bewaard.
Musea en bezoekerspunten
- Tresoar in Leeuwarden voor het Crimineel Sententieboek van het Hof van Friesland en andere stukken over Menaldumadeel.
- Fries Museum in Leeuwarden voor de bredere geschiedenis van het Friese kleigebied en de latere Hludana-vondst.
- De dorpskerk en het kerkhof van Bitgum; controleer lokaal wanneer het interieur toegankelijk is.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.