Beetgum: terp aan de oude Middelzee
Beetgum, Fries Bitgum, groeide op een hoge terp aan de westzijde van de voormalige Middelzee. Tot ver in de 19de eeuw lag de bebouwing vooral op en direct rond die terp. Ten oosten van het dorp liep de oude zeedijk verder langs de buurten Hameren, Bij de Molen en Dijksterhuizen. Daaruit groeide later Beetgumermolen, het huidige Bitgummole.
Rond Beetgum lagen vruchtbare kleigronden, boerderijen en adellijke huizen. Tussen Beetgum en Beetgumermolen stond Groot Terhorne, later ook Martenastate genoemd. De familie thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg woonde er eeuwenlang. Daardoor zijn voor Beetgum opvallend veel persoonlijke stemmen bewaard: een 16de-eeuwse pastoor die zelf zijn inkomsten verdedigt, de 17de-eeuwse brieven van Agatha Tjaerda, een dagverhaal uit de onrust van 1748 en een reiziger die Groot Terhorne nog bezocht voordat het werd afgebroken.
Dorpsleven rond 1790.
16de eeuw: land, rechtspraak en een pastoor die protesteert
In 1516 werd een veedief naar Dijkshorne bij Beetgumermolen gebracht. Renick Wythie zoon van Wirdum had bekend dat hij het jaar daarvoor had geholpen twintig koeien in Het Bildt te stelen. Het Hof van Friesland bepaalde dat hij daar aan een galg moest worden opgehangen en gewurgd. De plek lag buiten de dorpskern, bij de toenmalige grens van het nieuwe Bildtland.
De kerkelijke opgaven van 1543 brengen het dorp dichterbij. Ze noemen huisplaatsen in de Beetgummer buurt, boerderijen, zaailand, weiland, de Heereweg en de Oude Dijk. Pastoor Syurdt Syurdtszoon klaagde dat vijf morgen Bildtland van de pastorie te weinig opleverden. Hij rekende voor dat hij twaalf Carolusgulden ontving, terwijl de grond volgens hem ongeveer vijfentwintig gulden waard was. In 1567 mocht inkomen van de vicarie vier jaar worden gebruikt voor herstel van kerk, toren en vicariehuis.
Beetgum in de 16de eeuw: Dijkshorne, kerkland en dorpsbewoners
Verhoor rond 1780.
17de eeuw: Agatha schrijft vanaf Groot Terhorne
Agatha Tjaerda van Starckenborgh woonde met haar gezin 's zomers op Groot Terhorne, dat zij in haar brieven eenvoudig Horn noemde. 's Winters verbleef de familie in een huis aan de Grote Kerkstraat in Leeuwarden. Haar brieven gaan niet alleen over erfenissen en bezit, maar ook over kinderen die ver weg studeerden, reizen, gezondheid, oorlog en ongerustheid. Toen zij hoorde dat haar zoon bij Nijmegen met paarden over gevaarlijk rivierijs wilde trekken, schreef zij kort: “Godt wil hem bewaren.”
De huidige dorpskerk werd in 1669-1671 gebouwd ter vervanging van de oudere kerk. In de kerk bleef de herinnering aan de adellijke families rond Beetgum aanwezig.
Agatha Tjaerda en Beetgum in de 17de eeuw
Dorpsleven rond 1650.
18de eeuw: een smid, oproer en een met bomen omzoomde dijk
In 1744 kocht meester-ijzersmid Sieds Joannis in de Hameren een huis met hof, bomen en beplanting. Bij het einde van de huur moesten zijn nieuw gebouwde smederij en het ijzerwerk in de winkel afzonderlijk worden getaxeerd.
Tijdens de onrust van 1748 werd vanuit Wier om vervoer naar Beetgum en Berlikum gevraagd. De angst was zo groot dat men daar geen wagen of schip durfde uit te lenen. Een zoon van dagboekschrijver Johan Vegelin van Claerbergen reed juist vanuit Leeuwarden met een chaise naar Beetgum om bij ds. Van Assen te horen wat er gaande was. Tegen het einde van de eeuw beschreef de Tegenwoordige Staat het gebied langs de oude dijk als vruchtbare landbouwgrond; de weg tussen de buurten was met bomen omzoomd.
Beetgum in de 18de eeuw: smederij, 1748 en Groot Terhorne
Buitenplaats rond 1750.
19de eeuw: een reiziger, de Hludana-steen en de Hogerhuiszaak
Een reisgids uit 1877 noemt Beetgum en Beetgumermolen een lommerrijke plek. De bezoeker kon Groot Terhorne, omgeven door zwaar en hoog geboomte, onder begeleiding van de tuinman bezichtigen. Kort daarna verdween het oude slotgebouw. Een verkoopadvertentie uit 1879 bood het gebouw met kelders en fundamenten op afbraak aan.
Op 15 augustus 1888 kwam bij het afgraven van de terp een Romeinse votiefsteen tevoorschijn. De steen was gewijd aan de godin Hludana en noemt pachters van de visserij. De vondst lag ongeveer honderd meter ten westzuidwesten van de kerk. De steen wordt nu bewaard in het Fries Museum.
In de jaren 1895-1898 stond Beetgum opnieuw landelijk in de belangstelling door de Hogerhuiszaak. De broers Wybren, Marten en Keimpe Hogerhuis uit Beetgum werden veroordeeld voor een gewelddadige inbraak bij Gatse Haitsma. Zij bleven ontkennen. Pieter Jelles Troelstra onderzocht de zaak later ter plaatse en gebruikte daarbij zelfs de klok van Beetgum om reistijden en afstanden te controleren. De pagina beschrijft de veroordeling, de ontkenningen en het daaropvolgende onderzoek zonder zelf over de schuldvraag te beslissen.
Beetgum in de 19de eeuw: Groot Terhorne, Hludana en Hogerhuis
Wat is er nog te zien?
- De dorpskerk uit 1669-1671 op de oude terp, met het kerkhof en het adellijke epitaaf in de kerk.
- De oude dijkroute van Beetgum richting Beetgumermolen en Dijksterhuizen.
- Het landschap van het voormalige Groot Terhorne tussen Beetgum en Beetgumermolen; het slotgebouw zelf is verdwenen.
- Enkele 18de- en 19de-eeuwse huizen in en rond de oude dorpskern.
Musea en bezoekerspunten
- Fries Museum in Leeuwarden, waar de Hludana-steen uit Beetgum wordt bewaard.
- Tresoar in Leeuwarden voor rechterlijke, kerkelijke en familiearchieven over Beetgum en Menaldumadeel.
- De dorpskerk van Bitgum en het omliggende kerkhof; controleer lokaal wanneer het interieur toegankelijk is.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.