Berlikum: handelsterp, tuindersdorp en bijna-stad
Berlikum, Fries Berltsum, ontstond op een kwelderwal bij de monding van de Ried. Het huidige dorp groeide uit twee kernen: Tutgum in het noordoosten en het langgerekte Berlikum in het zuidwesten. Langs de Ried ontwikkelde zich een handelsnederzetting met een opvallend stedelijk karakter.
“civitas Berlichem”
Brief aan Lübeck, 1355.
In 1455 had Berlikum een olderman, schepenen, raad en gemeen recht. In 1470 sloot het een handelsverdrag met Franeker en gebruikte het een eigen stadszegel. Toch bleef Berlikum niet als Friese stad bestaan. De waterverbinding verloor betekenis en Franeker nam een sterkere regionale positie in.
Berlikum rond 1790.
1543: geen klein boerendorp
Het Beneficiaalboek noemt in Berlikum akkers, weiden, hooilanden, vaarten en tientallen huisplaatsen. Alleen al onder de huisplaatsen van de patroon Sint-Michiel staan minstens 25 afzonderlijke erven. Dat is geen volledige woningtelling, maar wel een aanwijzing voor een aanzienlijke kern. Tussen de bewoners staan twee timmerlieden, een smid, een wever, een dekker en een touwslager. Ook een korfmaker wordt genoemd.
Berlikum in 1543: huizen, ambachten, kerkland en vaarten
Markt en tuinbouw
Berlikum bleef eeuwenlang een marktplaats. De paarden- en veemarkt trok bezoekers uit de omgeving. Rond het dorp lagen steeds meer hoven en tuinen. In 1786 werd beschreven hoe vruchtbomen de buurt aan alle kanten omringden en hoe appels, peren, bessen en aardappelen een belangrijk deel van het bestaan vormden.
“een schoon Dorp”
Tegenwoordige Staat van Friesland, 1786.
Markt rond 1650.
Van 750 naar meer dan 1.800 inwoners
Bij de telling van 1796 had Berlikum 750 inwoners. In 1870 waren dat er 1.818. In 1890 schreef de Leeuwarder Courant dat het dorp tussen de vijf- en zeshonderd huishoudens telde. De krant noemde fabrikanten, boeren, tuinders (gardeniers), ambtenaren, neringdoenden en ambachtslieden, maar meldde dat de grootste helft uit veldarbeiders bestond.
Berlikum in de 19de eeuw: gardeniers, arbeiders, herbergen en kermis
Steenbakkerij rond 1850.
Een dorp vol verhalen
In 1606 keek de Bildtboer Dirck Jansz op de Berlikumer markt zijn ogen uit naar een dwerg die daar werd vertoond. In 1646 bezocht kardinaal Fabio Chigi, de latere paus Alexander VII, de beroemde paardenmarkt. In 1786 marcheerde het gezamenlijke exercitiegenootschap van Berlikum en Wier, een burgerkorps dat met wapens oefende, met een nieuw vaandel door het dorp. In 1871 en 1872 liepen kerkelijke twisten uit op ingegooide ruiten, vechtpartijen en bedreigingen.
Geen bewezen galgenveld
J.A. Mol noemt Berlikum als plaats waarvoor geen laatmiddeleeuwse galggegevens bekend zijn. Het stedelijke verleden van Berlikum is dus geen reden om hier zonder bron een eigen galg of galgenveld te reconstrueren.
Tuinbouw als rode draad
Berlikum onderscheidde zich al in de 18de eeuw door de grote hoeveelheid boomgaarden en tuinen rond de buurt. Appels, peren, bessen en andere vruchten vormden volgens een beschrijving uit 1786 een belangrijk deel van het inkomen. Aardappelteelt was enkele tientallen jaren eerder begonnen en nam toen nog toe. In de 19de eeuw groeiden naast de tuinbouw ook fabrieksarbeid, handel en uiteindelijk de veiling.
Leeuwarden dichtbij
De tuinbouw en handel van Berlikum waren gericht op een veel groter gebied dan het dorp zelf. Leeuwarden was een grote stedelijke markt in de omgeving en bood daarnaast bestuur, rechtspraak en gespecialiseerde diensten.
Wat is nog zichtbaar?
- De Koepelkerk uit 1777-1779 en het kerkhof.
- De Hemmemapoarte en het Hemmemapark op een deel van het voormalige stateterrein.
- De historische lijn van de Buorren en de vroegere haven bij It Dok.
- De Doopsgezinde kerk uit 1841 en de oude Vermaningsstrjitte.
Musea en bezoekerspunten
- Koepelkerk Berltsum.
- Hemmemapark en Hemmemapoarte.
- Doopsgezinde kerk Berltsum.
- Tresoar en Fries Museum in Leeuwarden voor kaarten, archieven en het Chigi-gedenkbord.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.