Geschiedenis Tzummarum 1500-1750

Geschiedenis van Tzummarum 1500-1750

Tzummarum is een terpdorp in het voormalige Barradeel. Landbouw bepaalde eeuwenlang veel van het werk op en rond het dorp. Aan de zeedijk lag de vissersbuurtschap Koehool. Een vaart of brede sloot, de Vissersvaart, verbond Koehool met Tzummarum en werd gebruikt om de vangst naar het dorp te brengen. In de 16de eeuw veranderde het kerkelijke leven door de Reformatie. Uit dezelfde tijd zijn uitzonderlijk vroege gegevens over de dorpsschool bewaard gebleven.

Van katholiek geestelijke naar gereformeerd predikant

Rudolphus Pauli Faber was in 1578 katholiek geestelijke in Tzummarum en had er als prebendaris inkomsten uit kerkelijke goederen. In 1579 ondertekende hij een verzoekschrift tegen verdere aansluiting bij de Unie van Utrecht. Die Unie was een politiek en militair verbond van opstandige gewesten tegen de Spaanse koning. Fabers handtekening past bij zijn positie als katholiek geestelijke, maar bewijst niet dat hij alle veranderingen in de katholieke kerk probeerde tegen te houden.

Kort daarna veranderde zijn positie ingrijpend. Een oude predikantenlijst vermeldt dat hij mogelijk met de Hervorming meeging en in 1580 als gereformeerd predikant voor Barradeel werd ingezet. We weten niet of hij uit overtuiging overstapte of zich aan de nieuwe politieke en kerkelijke verhoudingen aanpaste.

In 1579 konden kinderen in Tzummarum al naar school

In april 1579 was Thomas Jellesz schoolmeester in Tzummarum. De eerst bewaarde betaling die we nu kennen staat in de kerkvoogdijrekening van 1581: hij ontving geld voor zijn schooldienst. Dat betekent niet dat hij daarvoor vrijwillig lesgaf. De bewaarde reeks rekeningen begint pas in 1581. In april 1582 werd nog met Thomas afgerekend; kort daarna nam Tijmen Fockes de school over. Tzummarum is het enige dorp van het oude Barradeel waarvoor al vóór 1600 een schoolmeester bekend is, mede doordat hier zulke vroege rekeningen bewaard zijn gebleven.

Dat betekende niet dat ieder kind dagelijks naar school ging. Er bestond geen leerplicht. Kinderen konden thuis nodig zijn voor werk en schoolbezoek hing ook samen met de mogelijkheden van het gezin.

In 1582 volgde Tijmen Fockes Thomas op. Hij gaf niet alleen les, maar was ook koster en verzorgde de klok en het uurwerk. Zijn jaarinkomen als schoolmeester steeg later van 48 naar 60 carolusgulden en er hoorde schoolland bij zijn betrekking. Tijmen bleef tientallen jaren in Tzummarum werkzaam. In 1665 werd in het dorp een nieuwe school gebouwd.

Onderwijs en opvoeding in vroegere eeuwen

Onderwijs rond 1680.

Tzummarum en de vissersbuurtschap Koehool

Koehool was geen zelfstandig dorp met een eigen dorpskerk, maar een buurtschap aan de zeedijk die grotendeels bij Tzummarum hoorde. Veel bewoners leefden er van de kustvisserij, vaak naast ander werk.

Van de zeedijk bij Koehool liep een vaart of brede sloot naar Tzummarum. Deze waterverbinding heette de Vissersvaart en werd speciaal gebruikt om de vangst van de kust naar het dorp en de klanten te brengen.

Tzummarum zelf had daarnaast aanlegplaatsen voor het gewone scheepvaartverkeer. De naam Ald Haven werd al rond 1700 gebruikt. Later lagen aan de Kade beurtschepen die landbouwproducten en andere goederen uit het dorp en de omgeving naar de markten vervoerden. Via dezelfde vaarverbindingen kwamen onder meer turf, winkelwaren en andere benodigdheden naar Tzummarum. De waterroute liep vanuit het dorp verder in de richting van Franeker.

Bij Koehool lagen de vissers en hun boten aan de zeedijk; in Tzummarum zelf dienden haven en vaarten ook voor beurtvaart en goederenvervoer.

Schippers en scheepsvolk

Kuiperij rond 1730.

1717: schoolmeester Menno Sints en de loterij

Menno Sints kwam omstreeks juli 1705 vanuit Hallum naar Tzummarum. In september trouwde hij met Jancke Pijtters uit Hallum. Hij werd schoolmeester van het dorp en bleef dat ongeveer veertien jaar.

Visserij rond 1700.

In het voorjaar van 1717 werd een loterij gehouden ten bate van de kerk van Wanswerd. Een lot kostte 25 stuivers. Menno trad in Tzummarum op als plaatselijke collecteur. Dat een gereformeerde schoolmeester loten verkocht was op zichzelf niet de reden voor zijn latere veroordeling. Loterijen werden ook gebruikt om geld voor kerken en andere instellingen bijeen te brengen.

Menno vervalste nummers op loterijbriefjes, gebruikte valse trekkingslijsten en hield prijzen voor deelnemers verborgen. Op een briefje waarop 25 gulden was gevallen, keerde hij slechts 25 stuivers uit. Hij werd gearresteerd en bekende.

1719: gegeseld en uit Friesland verbannen

Het Hof van Friesland veroordeelde Menno op 21 oktober 1719. De scherprechter bracht hem in Leeuwarden op het schavot, waar hij werd gegeseld. Daarna werd hij voor drie jaar uit Friesland verbannen. Hij moest Leeuwarden uiterlijk de volgende dag verlaten en binnen drie dagen buiten Friesland zijn.

Menno was waarschijnlijk ongeveer 38 jaar oud. Zijn oude betrekking kreeg hij niet terug. In 1720 werd Jan Swart als nieuwe schoolmeester in Tzummarum aangenomen.

Ook de gereformeerde kerkenraad trad tegen Menno op. Tijdens het strafproces was hem het avondmaal voorlopig ontzegd. Op 5 november 1719, nadat het vonnis was uitgesproken, werd hij uit de kerkelijke gemeenschap gezet. De gemeenteleden moesten zich van hem afzonderen.

“verrot Lidt”
Zo noemde de kerkenraad Menno Sints in de notulen van 5 november 1719.

Verder naar de 18de en 19de eeuw

In de volgende periode veranderden de verbindingen van Tzummarum sterk. De vaarten bleven belangrijk, in 1861 kwam de weg naar Minnertsga en rond de eeuwwisseling werd de spoorlijn aangelegd. De eerste trein bereikte Tzummarum in 1902.

Tzummarum 1750-rond 1900: visserij, wegen, werk en de eerste trein

Wat is nog zichtbaar?

De laatgotische kerktoren uit het begin van de 16de eeuw bleef bewaard; daarin hangt een klok uit 1531.
De route van de vroegere Alde Haven is in en rond het dorp nog te volgen. Het huidige kerkgebouw is jonger dan de toren.