Berlikum in de 19de eeuw
De 19de eeuw veranderde Berlikum snel. Het dorp groeide in bevolking en bebouwing, tuinbouw werd intensiever en langs de nieuwe wegen verschenen nieuwe huizen en bedrijven. Markt en herberg bleven tegelijk belangrijke ontmoetingsplaatsen.
1796-1870: van 750 naar 1.818 inwoners
De volkstelling van 1796 telde 750 inwoners. In 1870 waren dat er 1.818. Een bericht uit december 1871 sprak van ongeveer 1.900 inwoners. In 1890 telde de krant tussen de vijf- en zeshonderd huishoudens.
1813: stalling voor tweehonderd paarden
Het Wapen van Holland had volgens een advertentie stalling voor tweehonderd paarden. De verhuurder prees de zaak als een goed lopende herberg op een aantrekkelijke plek in het dorp.
“groote stallingen, voor 200 paarden”
Leeuwarder Courant, 16 juli 1813.
Zo'n stalling past bij een plaats waar paardenmarkt, veemarkt, doorgaand verkeer en openbare verkopingen samenkwamen.
Herberg rond 1800.
1825: bijna zeventien hectare tuindersland (gardeniersland)
Bij een openbare verhuring vanuit een herberg werd het Hooghiem aangeboden: een complex met drie woningen en 16 bunder, 90 roeden en 20 ellen gardeniersland langs de vaart. Zulke advertenties maken duidelijk hoeveel grond rond Berlikum voor intensieve teelt werd gebruikt.
1845-1846: de aardappelziekte
Toen de aardappelziekte toesloeg, werden ook op de gronden van Berlikum ziekteverschijnselen gemeld. Voor een dorp waar aardappelen al tientallen jaren een belangrijk product waren, raakte dat rechtstreeks aan voedsel en inkomen.
Hooioogst rond 1800.
1871-1872: kerkstrijd op straat
De beroeping van de vrijzinnige predikant M. Wijt verdeelde het dorp. Er werd gedronken, gescholden en gevochten; bij kerkbestuurders (kerkvoogden) gingen ruiten aan diggelen. Toen Wijt zelf naar Berlikum kwam, werd hij bespot en met vuisten bedreigd en moest hij in een gesloten wagen vertrekken.
“Er zal in Berlikum bloed vloeien als Wijt predikant wordt.”
Bedreiging die tijdens het conflict werd opgetekend.
De kerkstrijd en het straatgeweld van 1871-1872
1890: vooral veldarbeiders
Een krantenbericht verdeelde de vijf- tot zeshonderd huishoudens in twee groepen. De kleinste helft bestond uit fabrikanten, boeren, gardeniers, ambtenaren, neringdoenden en ambachtslieden.
“voor de grootste helft VELD-ABEIDERS”
Leeuwarder Courant, 15 oktober 1890.
In drukke perioden was er werk in het dorp. Later in de zomer trokken arbeiders volgens hetzelfde bericht naar omliggende dorpen om bij boeren te werken.
1892: de kermistribune zakt in
Tijdens een middagvoorstelling op de kermis stortte in 1892 de derde rang van een theater in. De tribune volgde. Er zaten enkele honderden bezoekers binnen.
“Alle toehoorders zijn gelukkig ongedeerd”
Het Nieuws van den Dag, 2 mei 1892.
De directeur bleef met schade zitten en bezoekers vroegen hun entreegeld terug.
Steenbakkerij rond 1850.
1895-1899: vroege aardappelen en een veiling
Op 31 mei 1895 kwamen de eerste nieuwe aardappelen uit Berlikum op de markt in Leeuwarden. Een andere gardenier werd dat jaar gehuldigd omdat hij al vijftig jaar lang in de zomer op vrijdag met aardappelen naar de Leeuwarder markt ging. In 1899 werd een vereniging voor de aardappelhandel opgericht; daaruit groeide de Berlikumer veiling “De Afslag”.
1865: een steenfabriek met woningen en stallen
Een verkoopadvertentie uit 1865 beschrijft een werkende steenfabriek bij de hoofdvaart en de verharde weg. Bij het bedrijf hoorden behalve het fabrieksterrein een woonhuis, tuin en erf ook stallen, een wagenhuis en arbeiderswoningen. Fabriek, vervoer en wonen lagen daarmee dicht bij elkaar.
1872: verzoek om onderwijs in vrouwelijke handwerken
In september 1872 moesten floreenplichtigen in Berlikum zich onder meer uitspreken over een verzoek om een onderwijzeres voor vrouwelijke handwerken te benoemen en te betalen. Het verzoek laat zien dat de inhoud van meisjesonderwijs ook in het dorp onderwerp van praktisch overleg en financiering werd.
1898: mazelen in minstens dertig huishoudens
In april 1898 meldde een plaatselijk bericht dat mazelen zich snel door Berlikum verspreidden. In minstens dertig huishoudens was één of meer zieken. Volgens het bericht verliep de ziekte gelukkig overwegend mild.
Wat is nog zichtbaar?
- De Koepelkerk en de in 1863 gebouwde pastorie.
- De Doopsgezinde kerk uit 1841.
- De Hemmemapoarte en het Hemmemapark.
- De lijn van Buorren, Hofsleane en oude Berlikumervaart.
- Historische panden langs de oude kern en nieuwe 19de-eeuwse wegen.
Musea en bezoekerspunten
- Koepelkerk Berltsum.
- Doopsgezinde kerk Berltsum.
- Hemmemapark.
- Tresoar voor kranten, bevolkingsregisters en notariële akten.
Handel met Leeuwarden
Tuinders en handelaren uit Berlikum hadden in Leeuwarden een grote stedelijke markt dichtbij. In de 19de eeuw werden de verbindingen over weg en water steeds intensiever.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.