Sint-Annaparochie in de 19de eeuw
In de 19de eeuw werd de dorpskern dichter bebouwd, maar buiten de Van Harenstraat en Middelweg begon vrijwel meteen het landbouwland. Boeren, arbeiders, winkeliers, schoolkinderen en bezoekers van herbergen deelden dezelfde wegen. Voor grote afstanden bleef men tot het einde van de eeuw aangewezen op lopen, paard en wagen, sjees en verbindingen via omliggende plaatsen.
1819: een nieuwe school
In 1819 kreeg Sint-Annaparochie een nieuw schoolgebouw aan de huidige Wassenberghstraat. In 1830 kwam er een onderwijzerswoning bij. De school was een dagelijks ontmoetingspunt voor kinderen uit de kern en het omliggende boerenland.
Onderwijs rond 1800.
1825: de zee blijft dichtbij
Op 3, 4 en 5 februari 1825 trof een zware stormvloed Friesland. Aan de Waddenkust bleef de schade kleiner dan in het zuiden van de provincie, maar onder meer het Nieuw Bildt liep onder water. Voor Sint-Annaparochie betekende dit opnieuw dat de veiligheid van boerderijen en akkers afhing van dijken, sluizen en goed onderhouden watergangen.
Water was ook in gewone jaren een dagelijks onderwerp. Sloten en vaarten moesten regenwater afvoeren, maar in droge perioden konden ze te laag staan. Voor drinkwater waren huishoudens nog lang aangewezen op regenwater, putten en lokale voorzieningen.
1830-1831: de herbergier schrijft mee
Johannes Jacobus Wassenaar bezat vanaf 1818 een herberg naast het bestuurlijke centrum. Raad en waterschappen vergaderden er, verkopingen trokken publiek en reizigers kwamen er binnen. Wassenaar hield in 1830 en 1831 een dagboek bij.
“de afterkamer was stopte vol menschen”
Modern Nederlands: de achterkamer zat propvol mensen
J.J. Wassenaar na een boerderijverkoop op 15 januari 1831.
Het dagboek van herbergier Johannes Wassenaar, 1830-1831
Herberg rond 1800.
1831: erwten, koolzaad, aardappelen en vlas
Een advertentie voor een openbare verkoop in juli 1831 noemt gewassen die rond Sint-Annaparochie daadwerkelijk op het land stonden: grauwe erwten, koolzaad en aardappelen. Elders op Het Bildt werd tegelijk vlas aangeboden. Achter de brouwerij van Monsma lag koolzaad. De landbouw rond het dorp was dus veel gevarieerder dan alleen graan en gras.
Ook verwerking vond in het dorp plaats. Een groot pand aan het Oostend was eerder als bierbrouwerij gebruikt en later als cichoreidrogerij. Herbergen waren daarnaast plaatsen voor handel, boelgoeden en openbare verkopingen.
1831: jongemannen vertrekken naar het zuiden
Hetzelfde dagboek beschrijft het begin van de strijd tegen de Belgische opstand. Volgens de latere uitgave noteerde Wassenaar tevreden hoe ruim honderd Bildtse jongemannen zonder morren naar het zuiden vertrokken.
Omstreeks 1840: bijna 1.900 inwoners
Een 19de-eeuwse beschrijving noemt Sint-Annaparochie het middelste en fraaiste van de drie Bildtdorpen. De bebouwing bestond uit twee dubbele rijen huizen die elkaar bij de kerk rechthoekig kruisten. Voor omstreeks 1840 worden bijna 1.900 inwoners genoemd. Buiten die compacte kern begonnen de vruchtbare kleilanden.
Kerkelijke verdeeldheid
Vanaf 1862 vormden Afgescheidenen, hervormden die uit onvrede een eigen kerkverband kozen, een eigen gemeente. De eerste bijeenkomsten vonden in woonkamers plaats. Een gehuurde kamer bij Pieter Sjoerds Katje kostte 75 cent per week en bleek snel te klein. In 1863 volgde een eigen kerkgebouw. In 1887 ontstond daarnaast een Dolerende gemeente, opnieuw een groep die met het landelijke hervormde kerkbestuur brak.
Woning rond 1800.
Landbouw, arbeid en vervoer
De kleigrond bleef de economische basis. Graan, aardappelen en later ook bieten vroegen veel seizoensarbeid. Vrouwen werkten mee bij melken, zuivelbereiding, oogst en huishoudelijk werk; arbeidersgezinnen waren kwetsbaar wanneer ziekte of slecht weer het loon wegviel.
Een spoorweg was er in de 19de eeuw nog niet. Ook de bekende tramverbinding hoort nét niet in deze eeuw: de paardentram Sint-Annaparochie-Berlikum opende op 14 april 1900 en reed tot 1917. Zij werd nooit door stoomtractie vervangen. Het station van Sint-Annaparochie aan de lijn Stiens-Harlingen opende op 2 december 1902. Tot die tijd bleef het vervoer vooral afhankelijk van paarden, wagens en regionale wegen.
Wat is nog zichtbaar?
- De voormalige lagere school aan Wassenberghstraat 2 uit 1819, met de uitbreiding uit 1830.
- De Van Harenskerk, in 1846-1847 gerestaureerd.
- De Doopsgezinde kerk aan de Statenlaan uit omstreeks 1860.
- 19de-eeuwse huizen langs de Van Harenstraat.
- Net buiten de eeuwgrens: het bewaard gebleven stationsgebouw uit 1901 aan de Steven Huygenstraat.
Musea en bezoekerspunten
- Van Harenskerk en Rembrandt & Saskia Experience.
- Aerden Plaats in Oudebildtzijl.
- Tresoar in Leeuwarden, waar het dagboek van Johannes Wassenaar wordt vermeld/bewaard in de Bildtse collecties.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.