Sexbierum in de 19de eeuw

In de 19de eeuw bleef Sexbierum sterk agrarisch, maar het dorp veranderde. Bevolkingsregisters maken gewone inwoners beter zichtbaar en nieuwe kerkelijke bewegingen, wegen en vervoersmogelijkheden veranderden het dorpsleven.

Bevolking en werk

In 1840 telde Sexbierum ongeveer 934 inwoners. Veel gezinnen waren afhankelijk van landbouw. In bronnen komen daarnaast boerenarbeiders, arbeiders, dienstmeiden, gardeniers, ambachtslieden, winkeliers en schippers voor.

Woning rond 1850.

1835: zeven hervormden scheiden zich af

Hendrik de Cock was predikant van de Nederlandse Hervormde Kerk in Ulrum, maar raakte met het kerkbestuur in conflict omdat hij terug wilde naar de oude gereformeerde belijdenis en zich verzette tegen wat hij als vrijzinnigheid in de Hervormde Kerk beschouwde. Nadat hij was geschorst en afgezet, hielp hij op verschillende plaatsen Afgescheiden gemeenten oprichten.

Op 1 december 1835 kwam De Cock met een wagen vanuit Minnertsga naar Sexbierum. In het huis van timmerman Klaas Jans de Vree preekte hij voor een groep belangstellenden. Die dag werd een eigen gemeente gevormd, werden vier kerkenraadsleden bevestigd en werden kinderen en volwassenen gedoopt. Op 5 december maakten drie mannen en vier vrouwen schriftelijk bekend dat zij de Hervormde Kerk verlieten. Zij wilden vasthouden aan de gereformeerde leer, waaronder de Drie-eenheid en de leer van de vrije genade.

De groep groeide snel. Begin 1836 telde de Afgescheiden gemeente ongeveer vijftig leden. Zij woonden niet alleen in Sexbierum, maar ook in Pietersbierum, Oosterbierum, Almenum en Harlingen. De overheid stond godsdienstige bijeenkomsten van meer dan twintig personen zonder toestemming niet toe. Diensten werden daarom in woonhuizen en onder meer in de timmerschuur van De Vree gehouden; leden kregen te maken met boetes en dreiging met inkwartiering van soldaten.

In 1841 kreeg Sexbierum een eigen Afgescheiden predikant. De gemeente bleef bestaan, maar verloor in 1846 en 1847 minstens 29 mensen door emigratie naar Noord-Amerika, onder wie twee ouderlingen. Dat was naar schatting bijna de helft van de toenmalige gemeente.

Een dorpsschool rond 1850.

Vervoer en de dorpsvaart

Water bleef belangrijk voor vracht. Turf en andere goederen konden per schip worden aangevoerd. Langs de vaart en de wegen groeide de bebouwing. Voor markt, werk en verdere reizen bleven Franeker en Harlingen belangrijke bestemmingen.

Landbouw en molen De Korenaar

Sexbierum lag op vruchtbare zeeklei. Anders dan in grote delen van het Friese weidegebied was hier naast veeteelt ook akkerbouw belangrijk. Op de kleigronden werden onder meer graan en later aardappelen en vlas verbouwd. De huidige korenmolen De Korenaar werd in 1868 gebouwd als vervanger van een eerdere molen die door brand verloren was gegaan. Aan het einde van de eeuw veranderde ook de verwerking van melk: in 1888 begon in Sexbierum een coöperatieve zuivelfabriek.

Zuivelbereiding rond 1850.

1824: Liauckamastate wordt afgebroken

Liauckamastate was aan het begin van de 19de eeuw nog een groot kasteelachtig huis, maar de eigenaren verbleven er al tientallen jaren nauwelijks meer. Het gebouw raakte slecht onderhouden. Eigenaar Ernestus van Grotenhuis van Onstein verkeerde bovendien in geldnood. In 1824 liet hij de state op afbraak verkopen. Bouwmateriaal werd hergebruikt; een deel werd gebruikt voor de verharding van de weg naar Sexbierum.

Voor de sloop werd de omvangrijke verzameling schilderijen en familieportretten in de state geïnventariseerd en in veiligheid gebracht. Daarbij hoorden ook de schilderijen die bekendstaan als de Pipenpoyse bruiloft, met scènes rond het huwelijk van Jel van Liauckama en Eraert van Pipenpoy. Een belangrijk deel van de bewaard gebleven Liauckama-collectie kwam in 1963 in het Fries Museum terecht.

Wat is nog zichtbaar?

• De poort van Liauckamastate uit 1604 en de boerderij uit 1862 op het vroegere terrein.
• De Sixtuskerk en molen De Korenaar.
• De oude route door het dorp en de verbinding met Pietersbierum en Oosterbierum.

Musea in de omgeving

Het Gemeentemuseum Het Hannemahuis staat aan de Voorstraat 56 in Harlingen. Het museum vertelt de geschiedenis van Harlingen, waaronder de scheepvaart en maritieme geschiedenis. Het Fries Museum in Leeuwarden beheert bovendien een belangrijk deel van de bewaard gebleven collectie van Liauckamastate.

Gemeentemuseum Het Hannemahuis

Collectie Fries Museum

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.