Sint-Annaparochie in de 17de eeuw
De 17de eeuw is voor Sint-Annaparochie uitzonderlijk goed te volgen omdat een inwoner zelf schreef. Boer Dirck Jansz, geboren omstreeks 1579, hield een aantekeningenboek bij over zijn boerenbedrijf, gezin, weer, oogsten, boeken, rechtszaken en nieuws. Hij woonde aan de Middelweg en kende het landschap niet als decor, maar als werkterrein.
1600: ploegen terwijl er voor vrijbuiters wordt gewaakt
Op 25 maart 1600 begon Dirck Jansz buiten de oude zeedijk grasland om te ploegen. Hij beschreef dit als het eerste ploegen op dat stuk van het Nieuw Bildt. De tijd was onrustig. Mensen hielden wacht en bij Sint-Jacob kwamen wachters met een trom bijeen uit angst voor vrijbuiters. De Tachtigjarige Oorlog betekende hier dus niet elke dag een veldslag, maar wel onzekerheid langs dijk en kust.
Dit was den ersten avont doen wij met groter ghenuchten op quamen. Dat stuck was vierdehalf morghen groet gheent.
Dirck Jansz, over het werk buiten de zeedijk.
Modern Nederlands: dit was de eerste avond dat wij met veel plezier opkwamen. Het stuk werd op drieënhalve morgen geschat.
Dagboekpassages van Dirck Jansz met modern-Nederlandse vertaling
Militairen rond 1600.
Het stuk was naar schatting drieënhalve morgen groot. Dirck beschreef de eerste avond waarop zij voor de wacht opkwamen als een avond met veel plezier. Zijn eigen aantekening over de ploegdag en de wacht bevat ook die woorden over hun stemming.
1604-1605: koeien buiten, vroege oogst en werken in de hitte
Dirck schreef ook over heel gewone landbouwzaken. Hij verbouwde vooral graan en noteerde onder meer tarwe, winter- en zomergerst, haver, bonen, erwten en oliehoudende gewassen als raapzaad en koolzaad. Het weer bepaalde het werkritme.
“mijn moers coijien ghengen 27 daghen na aller heijlijgen uut”
Modern Nederlands: de koeien van mijn moeder liepen 27 dagen na Allerheiligen nog buiten.
In 1605 werd eind mei al hooiland buiten de Bildtdijk gemaaid en vóór Sint-Jacob kwam wintergerst op de markt. De nazomer was zo warm dat Dirck noteerde dat de ploegers vrijwel steeds in hun hemd werkten. Tegelijk ontstond gebrek aan drinkwater.
1606: van de dijk na de kermis
Dirck reed in 1606 met zijn vier zusters, zijn stiefvader, oom Claes en twee meiden terug van de markt of kermis in Sint-Jacobiparochie. Bij de dijk werden de paarden schichtig. De wagen sloeg om. Een oom bleef lange tijd roerloos liggen en Dirck ontwrichtte zijn arm bij de schouder. Voor behandeling moest hij naar Leeuwarden.
Riijende op die dick soe bij Daem Korneles die perden kel wordende, sijn van boven die dieck ghesprongen soa dat die waeghen om sloch soe datse al beserde out genoemen ons heer.
Dirck Jansz over het ongeluk op de terugweg.
Modern Nederlands: bij Daem Cornelis werden de paarden schichtig en sprongen van de dijk; de wagen sloeg om en iedereen raakte gewond, behalve onze vader.
1607: met pramen door het dorp
Het weer bepaalde rechtstreeks hoeveel een boerengezin kon oogsten. De winter van 1606-1607 was opvallend zacht. Op 17 mei sloeg tijdens een zware onweersbui zoveel regen neer dat Sint-Annaparochie onder water kwam te staan. Bewoners voeren met pramen door het dorp en ongeveer drie weken bleef het nat. Toch verschenen eind mei alweer rijpe kersen op de markt. Rond half juni volgden enkele hete, droge dagen en schoot de tarwe in de aar.
Scheepvaart rond 1700.
1615: droge sloten en dure turf
Watertekort kon even ontwrichtend zijn als wateroverlast. In 1615 stond volgens de beschrijving van Dircks aantekeningen tot 24 november geen water in de sloten. Scheepvaart werd daardoor moeilijk. Rond Allerheiligen kostte een schuit turf in Sint-Annaparochie negen, tien en soms elf goudgulden. Een droge sloot raakte dus niet alleen de akker, maar ook brandstof en vervoer.
De Bontemans voor het Hof
Ook andere inwoners zijn verrassend gedetailleerd te volgen. In de jaren 1613-1620 procedeerden verschillende leden van de familie Bonteman over nalatenschappen, schulden en rekeningen. De afzonderlijke Hofzaken van de Bontemans laten zien hoe geld, erfenissen, voogdij en familiebezit in een welgestelde boerenfamilie werden geregeld.
De afzonderlijke Hofzaken van de Bontemans
1634: Rembrandt en Saskia
Op 22 juni 1634 werd het huwelijk van Rembrandt van Rijn en Saskia Uylenburgh in de kerk van Sint-Annaparochie bevestigd. De huidige achthoekige kerk bestond nog niet. Saskia had haar laatste tienerjaren in het gezin van haar zuster Hiskia en zwager Gerrit van Loo in Sint-Annaparochie doorgebracht.
Dorpsleven rond 1650.
1682: een nieuwe kerk
De 16de-eeuwse kerk was tegen 1680 klein en bouwvallig. Grietman Willem van Haren, de bestuurder van Het Bildt, kreeg steun om haar te vervangen. In 1682-1683 verrees de huidige achthoekige centraalbouw, geïnspireerd op de protestantse kerk van Willemstad. De nieuwe kerk stond opnieuw in het bestuurlijke hart van het dorp.
Catharina Schrader reist naar Het Bildt
Van 1693 tot 1695 werkte Catharina Schrader vanuit Hallum. Haar praktijk bracht haar dertien keer naar Oude en Nieuwe Bildtzijl en eenmaal naar de omgeving van Sint-Annaparochie. Zulke reizen kostten uren. Een vroedvrouw kon vervolgens lang bij een barende vrouw blijven terwijl thuis haar eigen huishouden doorging.
Kraamzorg rond 1650.
Vervoer
Voor Sint-Annaparochie is in deze eeuw geen vaste trekschuitdienst aangetoond. Goederen konden via plaatselijke watergangen en schuiten worden verplaatst, terwijl boerenwagens, paarden en lopen het vervoer over de landwegen bepaalden. Na zijn wagenongeluk reisde Dirck naar Leeuwarden om zijn ontwrichte arm te laten behandelen.
Wat is nog zichtbaar?
- De Van Harenskerk uit 1682-1683 op de plek van de oudere kerk.
- Het rechte wegen- en kavellandschap waarin Dirck Jansz werkte.
- De Middelweg, waar Dirck Jansz woonde en waar grote boerenbedrijven lagen.
- Grafstenen en familieherinneringen rond de Van Harenskerk.
Musea en bezoekerspunten
- Van Harenskerk en Rembrandt & Saskia Experience.
- Aerden Plaats in Oudebildtzijl.
- Tresoar in Leeuwarden, waar ook het handschrift van Dirck Jansz wordt bewaard.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.