Dirck Jansz: een Bildtboer schrijft zelf, 1600-1607
Dirck Jansz werd omstreeks 1579 geboren en woonde in Sint-Annaparochie. Zijn aantekeningenboek loopt van het einde van de 16de eeuw tot 1635. Hij schreef niet als geschiedschrijver voor een later publiek, maar noteerde wat hem bezighield: landwerk, weer, oogst, prijzen, familie, boeken, rechtzaken en ongelukken.
25 maart 1600: de eerste ploegsnede
Dirck ging op de dinsdag na Pasen met zijn ploegdrijver Jan Hendricks buiten de oude zeedijk aan het werk. Het ging om grasland van het Nieuw Bildt dat kort daarvoor nog buitendijks lag. Hij benadrukte dat dit de eerste keer was dat daar geploegd werd.
Dit was den ersten avont doen wij met groter ghenuchten op quamen. Dat stuck was vierdehalf morghen groet gheent.
Modern Nederlands: dit was de eerste avond dat wij met veel plezier opkwamen. Het stuk werd op drieënhalve morgen geschat.
Tegelijk was de kust onrustig. Mensen hielden wacht voor vrijbuiters. Wachters uit Sint-Jacob kwamen met een trom bijeen. Dirck koppelde de spanning rechtstreeks aan zijn werkdag: ploegen en oorlogsgevaar stonden in dezelfde notitie.
Versterking rond 1600.
Dirck over de eerste werkdag en de wacht
Dirck Jansz, in modern Nederlands:
Op 25 maart 1600 ben ik, Dirck Janszoon, buiten de zeedijk begonnen het eerste stuk grasland te ploegen. Het was de eerste keer dat daar ooit buiten de zeedijk geploegd was. Jan Hendricks was mijn ploegdrijver.
We begonnen op de dinsdag na Pasen. Het waren slechte tijden door de vrijbuiters, zodat de mensen wacht hielden. De mensen van het kerspel Sint-Jacob kwamen van buiten met een trom op. Dit was de eerste avond dat wij met veel plezier opkwamen. Het stuk land was naar schatting drieënhalve morgen groot.
1604-1605: het boerenjaar in kleine notities
Dirck noteerde niet alleen uitzonderlijke gebeurtenissen. Juist kleine mededelingen laten zien hoe een Bildts boerenbedrijf draaide. Zijn akkers leverden onder meer tarwe, winter- en zomergerst, haver, bonen, erwten, raapzaad en koolzaad.
“mijn moers coijien ghengen 27 daghen na aller heijlijgen uut”
Modern Nederlands: de koeien van mijn moeder liepen 27 dagen na Allerheiligen nog buiten.
In 1605 werd op 28 mei al een stuk hooiland buiten de Bildtdijk gemaaid. Voor Sint-Jacob was de wintergerst al op de markt. In de warme nazomer werkten ploegers vrijwel voortdurend in hun hemd. Daar stond een praktisch probleem tegenover: er was tekort aan drinkwater.
1605: fruitbomen en een doolhof
Dirck entte en kweekte fruitbomen. Hij plantte appels, peren, kersen, pruimen, mispels en walnoten. Hij noemde ook kruisbessen, bottelrozen, suikerperen en de perensoort grauwe begijnen. Rond de boomgaard werden essen geplant.
Op 1 mei 1605 bekeek hij een kruidentuin met symmetrische paden in de vorm van een doolhof. Hij tekende de aanleg zorgvuldig na.
1606: terug van de kermis
In 1606 bezocht Dirck met vier zusters, zijn stiefvader, oom Claes en twee meiden de markt of kermis van Sint-Jacobiparochie. In de avond reed het gezelschap met een wagen terug. Bij de dijk schrokken de paarden en sprongen van de weg. De wagen sloeg om.
Riijende op die dick soe bij Daem Korneles die perden kel wordende, sijn van boven die dieck ghesprongen soa dat die waeghen om sloch soe datse al beserde out genoemen ons heer.
Modern Nederlands: bij Daem Cornelis werden de paarden schichtig en sprongen van de dijk; de wagen sloeg om en iedereen raakte gewond, behalve onze vader.
Een oom lag lange tijd alsof hij dood was. Dirck viel zijn arm uit de kom bij de schouder. Hij reisde naar Leeuwarden om de arm te laten behandelen.
Veehouderij rond 1700.
Dirck over het omslaan van de wagen
Dirck Jansz, in modern Nederlands:
In het jaar 1606 ben ik met mijn vier zusters, mijn stiefvader en oom Claes, en nog twee andere meiden, op zondag van de markt van Sint-Jacob naar huis gereden. We zaten op een wagen die ons die avond was komen ophalen.
Terwijl we op de dijk reden, werden de paarden bij Daem Cornelis schichtig. Ze sprongen van boven van de dijk af, zodat de wagen omsloeg. Iedereen raakte gewond, behalve mijn stiefvader.
Oom Claes lag lange tijd voor dood. Ik viel mijn arm uit de schouder, ver uit het gewricht. Tussen mijn elleboog en mijn schouder was mijn arm ernstig beschadigd of zwaar gekneusd.
Voor de behandeling van zijn arm verbleef Dirck ongeveer een maand in een herberg in Leeuwarden. Hij was de scherprechter dertig gulden verschuldigd.
1607: water in de straten
Dirck hield het weer nauwkeurig in de gaten omdat elke natte of droge periode invloed had op zijn land. De winter van 1606-1607 was opvallend zacht. Op 17 mei sloeg tijdens een onweersbui echter zoveel regen neer dat Sint-Annaparochie onder water kwam te staan. Mensen voeren met pramen door het dorp. Ongeveer drie weken bleef het nat.
De verandering ging snel. Eind mei verschenen alweer rijpe kersen op de markt. Rond half juni volgden vijf hete, droge dagen en kwam de tarwe in de aar. Daarna regende het opnieuw en volgde een goede zomer. In één reeks notities zien we dus wateroverlast, marktwaar en de ontwikkeling van het gewas naast elkaar.
Militairen rond 1650.
1607: samen in het ouderlijk huis
Omstreeks juni 1607 schreef Dirck een toespraak over zijn gezin. Hij beschreef hoe hij met drie halfzusters en drie halfbroers bij hun ouders woonde. Zijn oudste zuster was kort daarvoor getrouwd. Hij begroette de aanwezigen als geachte, zeer geliefde goede vrienden. Aan het slot bad hij voor allen om een gezond leven en een zalig sterven.
Familieverbanden
Jan Gerrits Kuik en Cunegond Karstiaens (Kunnemoer)
Johan Pietersz Bonteman en Elisabeth Boom
Dircks andere aantekeningen uit Het Bildt
Wat is nog zichtbaar?
- De Middelweg waar Dirck woonde.
- De rechte polderstructuur van Oud- en Nieuw Bildt.
- De oude Bildtdijken waarlangs Dirck en zijn tijdgenoten reisden en werkten.
Musea en bezoekerspunten
- Aerden Plaats in Oudebildtzijl voor de geschiedenis van de polder.
- Tresoar in Leeuwarden voor handschriften en historische collecties.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.