Johan Pietersz Bonteman
(ca. 1550-1612)
Elisabeth Boom
(1554-1608)

Johan Pietersz Bonteman en Elisabeth Boom

Johan Pietersz Bonteman werd omstreeks 1550 geboren in Sint Annaparochie. Hij was landbouwer en brouwer op de boerderij die bekendstond als de Bontemantel. Daarnaast vervulde hij verschillende bestuurlijke functies op Het Bildt. Zijn vrouw Elisabeth Boom werd in 1554 geboren en had van moederszijde familiebanden met de Dordtse regentenfamilie Boom.

Zijn ouders en jeugd

Johan was een zoon van Pieter Cornelisz Bonteman en Ludewey Jansdochter Cuyck. Zijn vader was vanaf 1571 boer op de Bontemantel en overleed tussen 1576 en 1589. De naam Bonteman hield waarschijnlijk verband met deze boerderijnaam.

Johan groeide op met meerdere broers en zusters. Voor zover bekend waren dat:

• Grietje Pietersdochter Bonteman, geboren omstreeks 1552. Zij trouwde eerst met Claes Reiners en daarna met Jan Stoffels, meester-brouwer in Harlingen.
• Maartje Pietersdochter Bonteman, gehuwd met Claes Janszoon Oudaen.
• Amerens Pietersdochter Bonteman, gehuwd met Steven Willemszoon.
• Christiaan Pieterszoon Bonteman, geboren omstreeks 1560. Hij werd secretaris van Leeuwarderadeel en leefde nog in 1613.

Van Maartje en Amerens is geen betrouwbaar geboortejaar bekend. Op grond van de geschatte geboortejaren was Grietje ongeveer twee jaar jonger dan Johan en Christiaan ongeveer tien jaar jonger.

Het huwelijk met Elisabeth Boom

Johan trouwde met Elisabeth Boom. De datum en plaats van hun huwelijk zijn nog niet gevonden. Elisabeth werd volgens haar grafzerk in 1554 geboren. Zij stamde van moederszijde uit de Dordtse familie Boom.

Johan en Elisabeth woonden in Sint Annaparochie. Hun grafzerk noemt haar als zijn vrouw. Zij overleed op 3 maart 1608, 54 jaar oud.

Landbouwer en brouwer op de Bontemantel

Johan was landbouwer en brouwer. Bij zijn boerderij in Sint Annaparochie hoorde een brouwhuis. Dat er een brouwerij op Het Bildt was lezen we pas in 1612. In dat jaar erfde zijn dochter Cunera Bonteman de boerderij met het brouwhuis.

Johan Pietersz Bonteman en Elisabeth Boom woonden op de boerderij Bontmantel aan de weg naar Sint-Jacobiparochie. Op de tekeningen zijn de twee boerderijen te zien. Fragment van de kaart van Het Bildt uit 1570 door Jan Jansz Coster.

De brouwerij kan al eerder door Johan zijn gebruikt. In de geraadpleegde publicatie wordt als mogelijkheid genoemd dat plaatselijke brouwerijen meer ruimte kregen nadat de invoer van Haarlems bier in 1573 was teruggelopen. Dit is een veronderstelling en geen rechtstreeks gegeven over de stichting van Johans brouwerij.

Cunera en haar man Cornelis Janszoon Tijerks zetten het bedrijf na Johans overlijden voort. In 1621 verpachtten zij hun huis en brouwerij. In 1625 gingen zij failliet. Na de verkoop van hun bedrijf begonnen zij een herberg in Nieuwebildtzijl.

Vervangend-grietman van Het Bildt

Johan trad tussen 1585 en 1589 herhaaldelijk op als substituut-grietman. Hij verving de grietman wanneer deze afwezig was. Als oudste bijzitter van het grietenijgerecht kon hij de leiding over een zitting krijgen. In een procedure voor het Hof van Friesland werd hij eenmaal als grietman aangeduid.

De officiële grietmannen van Het Bildt waren geregeld afwezig. Daardoor konden plaatselijke bestuurders, onder wie Johan Bonteman, een grotere rol spelen in het grietenijgerecht.

Ontvanger van de kloostergoederen

In 1582 wordt Johan vermeld als ontvanger-generaal van de kloostergoederen in Westergo en Zevenwouden. Het was de periode van de 80 jarige oorlog en Friesland was protestants. Kloosters en kerken werden overgenomen. De ontvanger hield zich bezig met de inkomsten uit voormalie kloosterbezittingen en de verantwoording daarvan.

Volmacht op de Friese Landdag

Johan vertegenwoordigde Het Bildt verschillende keren op de Friese Landdag. Hij kreeg daarvoor een volmacht in 1582, 1583, 1586, 1591, 1594 en 1604. De Landdag was de vergadering waarin vertegenwoordigers van de Friese steden en grietenijen overlegden over het bestuur van Friesland.

Procedures voor het Hof van Friesland

De naam Bonteman komt verschillende keren voor in de Quaclappen van het Hof van Friesland. Dit zijn korte samenvattingen van civiele rechtszaken. De zaken gingen vooral over schulden, betalingen, erfenissen, rentebrieven en de verdeling van goederen.

In een procedure uit 1614 stonden de erfgenamen van Claes Stevens tegenover Johan Bontemans. Het geschil ging over een reversaal, een schriftelijke verklaring waarin een financiële verplichting was vastgelegd. Het Hof wilde onder meer weten hoeveel al was betaald en welke kwitanties aanwezig waren. Omdat Johan Pietersz Bonteman in 1612 was overleden, is niet zeker of deze vermelding hemzelf, zijn nalatenschap of een naamgenoot betreft.

In een andere procedure worden Jan Bontemans en zijn kinderen genoemd als erfgenamen van Elisabeth Boom. De kinderen worden in de korte samenvatting niet bij naam genoemd. Deze vermelding laat wel zien dat Johan en Elisabeth meerdere kinderen hadden.

Ook Cunera Bontemans en haar man Cornelis Janszoon Tijerks komen in de Quaclappen voor. Hun zaken betroffen onder meer geldvorderingen en een erfenis. De korte samenvattingen geven niet altijd de volledige aanleiding van het proces.

Lees meer: Rechtzaken van de Bontemans voor het Hof van Friesland

• Rechtzaken van de Bontemans voor het Hof van Friesland

De bekende en mogelijke kinderen

Uit de stukken blijkt dat Johan en Elisabeth meerdere kinderen hadden. Niet alle namen zijn met zekerheid vastgesteld.

• Cunera Bonteman, ook Knierke of Kniertje genoemd, werd omstreeks 1575 geboren. Zij trouwde met Cornelis Janszoon Tijerks en erfde in 1612 de boerderij met het brouwhuis.
• Christiaan Bonteman werd in 1611 als student ingeschreven en studeerde letteren of filosofie. Mogelijk was hij een zoon van Johan en Elisabeth, maar dit is nog niet rechtstreeks bewezen.
• Ludu Jansdochter Bonteman, geboren omstreeks 1595, was waarschijnlijk hun dochter. Haar grafzerk in Hempens noemt haar een dochter van Jan Bonteman. Zij trouwde in 1627 met Gerardus Alberti. Een akte waarin zij uitdrukkelijk samen met Johan en Elisabeth wordt genoemd, is nog niet gevonden.

Elisabeths overlijden en de grafzerk

Elisabeth Boom overleed op 3 maart 1608 in Sint Annaparochie. Zij was volgens de grafzerk 54 jaar oud. Johan liet haar begraven in het koor van de kerk, onder een grote renaissancezerk met het alliantiewapen van Bonteman en Boom en met kwartierwapens.

Het opschrift vermeldde:

Ao 1608 de 3 marti sterf de eerbare Eelisabeth Boom, syn wijf, olt 54 iaeren.

Johans overlijden

Johan overleed op 29 augustus 1612 in Sint Annaparochie. Volgens dezelfde grafzerk was hij 62 jaar oud. Hij werd naast Elisabeth begraven.

Het opschrift vermeldde:

Ao 1612 de 29 augustus sterf de vheste en eersamen Ioan Bontema, olt 62 iaeren.

Zijn wapen was volgens de toenmalige mode gevierendeeld. Bij de nieuwbouw van de kerk omstreeks 1680 kwam de grafzerk buiten de nieuwe kerk te liggen. Daardoor is de steen later sterk verweerd.
In het jaarboek van 2015 van de Fryske Akademy wordt het wapen beschreven.