Het familienetwerk rond Kuik en Bonteman

Rond 1600 waren de nakomelingen van Jan Gerrits Kuik en Cunegond Karstiaansdochter door huwelijken verbonden met de familie Bonteman en met families in Franeker, Harlingen en Amsterdam.

De vier dochters van Jan Gerrits Kuik en Cunegond trouwden met boeren, kooplieden en schippers. In de volgende generaties kwamen daar brouwers, notarissen en bestuurders bij. De bronnen laten niet zien dat al deze familieleden samen één bedrijf vormden. Wel blijkt dat zij via huwelijken, erfenissen en rechtszaken met elkaar verbonden bleven.

Stamboom van de belangrijkste verbindingen

Jan Gerrits Kuik en Cunegond Karstiaansdochter

Jan Gerrits Kuik was boer bij Sint Annaparochie. Vanaf 1527 pachtte hij daar 27 morgen land. Hij was in 1535 kerkmeester en had in 1541 als bijzitter zitting in het gerecht van Het Bildt.

Na zijn overlijden in 1551 zette zijn weduwe Cunegond Karstiaansdochter een deel van het boerenbedrijf voort. Zij stond van 1554 tot 1564 onder haar eigen naam in de pachtregisters. Op de boerderijenkaart van 1570 werd haar huis aangeduid als Kunne Moer.

Hun vier dochters waren Baartje, Berber, Ludewey en Maria. Via hun huwelijken ontstonden verbindingen met Amsterdam, Franeker, Harlingen en verschillende plaatsen op Het Bildt.

Boeren op Het Bildt

De basis van het familienetwerk lag in de landbouw. Op de kleigrond van Het Bildt werden onder meer tarwe, rogge, gerst en haver verbouwd. Grote pachters gebruikten tientallen morgens land.

Jan Gerrits Kuik behoorde tot deze grotere pachters. Ook Cornelis Willems Bonteman en diens zoon Pieter Cornelisz Bonteman hadden een groot boerenbedrijf. Cornelis gebruikte veertig morgen land in de Gerrit Verlaan-kavel bij Sint Annaparochie.

Pieter Cornelisz Bonteman trouwde met Ludewey Jansdochter Kuik. Door dit huwelijk werden de families Kuik en Bonteman rechtstreeks met elkaar verbonden.

Hun zoon Johan Pietersz Bonteman werd boer op de Bontemantel. Hij was daarnaast brouwer.

Graan en gerst

Het graan van Het Bildt werd niet alleen door de boerengezinnen zelf gebruikt. Steden hadden graan nodig voor brood, bier en handel. Franeker, Harlingen en Leeuwarden waren belangrijke plaatsen voor de verkoop en het vervoer van landbouwproducten.

Binnen de familiekring waren zowel boeren als kooplieden en schippers aanwezig. De bronnen noemen echter niet bij iedere levering welke familieleden rechtstreeks zaken met elkaar deden.

Brouwers in Sint Annaparochie en Harlingen

Van een brouwerij op Het Bildt is in 1612 voor het eerst uitdrukkelijk sprake. In dat jaar erfde Cunera of Knierke Bonteman van haar vader Johan Pietersz Bonteman een boerderij met brouwhuis in Sint Annaparochie.

Voor het brouwen was vooral gerst nodig. Het brouwhuis sloot daardoor goed aan bij het boerenbedrijf van de familie.

Cunera zette de brouwerij met haar man Cornelis Jans Tijerks voort. In 1621 verpachtten zij hun huis en brouwerij. In 1625 werd het bedrijf verkocht nadat zij hun schulden niet meer konden betalen. Daarna begonnen zij een herberg in Nieuwebildtzijl.

Ook in Harlingen kwam het brouwersberoep binnen de familie voor. Grietje Pietersdochter Bonteman, een zuster van Johan, trouwde met Jan Stoffels, meester-brouwer in Harlingen.

Kooplieden in Franeker en Amsterdam

Berber Jansdochter Kuik trouwde eerst met IJsbrand Sems en daarna met Jacob Sixma. Jacob was koopman in Franeker en handelde onder meer in landbouwproducten. In 1573 was hij samen met Tjalling Andringa betrokken bij de handel in laken.

Baartje Jansdochter Kuik woonde in de Warmoesstraat in Amsterdam. Haar eerste man, Jan van Hoorn, hield zich bezig met het bevrachten van schepen. Haar tweede echtgenoot, Willem van Zoutelande, was koopman.

Baartje en haar zusters erfden van hun vader een Bildtrente. Dat was een recht op een jaarlijkse betaling die verbonden was aan pachtland op Het Bildt. De vier zusters verkochten deze rente in 1569.

Willem van Zoutelande trad in 1582 voor het Hof van Friesland op bij de afwikkeling van de nalatenschap van zijn schoonmoeder Cunegond.

Schippers en reders in Harlingen

De Harlinger tak liep onder meer via Maria Jansdochter Kuik. Zij trouwde met Dirk Gabes en woonde op Huis Kuik bij Vrouwenparochie.

Hun zoon Gabe Dirks werd schipper of reder in Harlingen. Ook in de volgende generatie bleef de familie bij de scheepvaart betrokken.

Harlingen was belangrijk voor het vervoer van graan en andere goederen. De familieverbinding tussen boeren op Het Bildt en schippers in Harlingen bracht verschillende delen van de economie bij elkaar.

Notarissen en administratie

Grietje Pietersdochter Bonteman had uit haar eerste huwelijk met Claes Reiners een zoon, Regnerus Nicolai. Hij werd notaris in Harlingen.

Een notaris stelde onder meer testamenten, koopakten, schuldbekentenissen en volmachten op. Binnen deze Harlinger familietak kwamen daardoor brouwerij en juridische administratie samen.

Ook Johan Bonteman en zijn broer Christiaan hielden zich beroepsmatig met bestuur en administratie bezig. Johan beheerde voormalige kloostergoederen. Christiaan werd secretaris van Leeuwarderadeel.

Bestuur op Het Bildt

Verschillende leden van de families Kuik en Bonteman hadden een plaats in het bestuur van Het Bildt.

Jan Gerrits Kuik en Cornelis Willems Bonteman waren in 1541 beiden bijzitter in het plaatselijke gerecht. Een bijzitter hielp de grietman bij bestuur en rechtspraak.

Johan Pietersz Bonteman trad later als substituut-grietman op wanneer de grietman afwezig was. Ook vertegenwoordigde hij Het Bildt meerdere keren op de Friese Landdag.

Zijn broer Christiaan studeerde in Heidelberg en was van 1567 tot 1572 secretaris van Leeuwarderadeel.

Kerkelijke functies

Jan Gerrits Kuik was in 1535 kerkmeester van Sint Annaparochie. Hij hielp bij het beheer van de toen nog katholieke kerk.

Cornelis Willems Bonteman werd in 1554 als kerkvoogd genoemd. Kerkvoogden hielden toezicht op de bezittingen, inkomsten en uitgaven van de kerk.

Voor zover bekend hadden Jan Gerrits Kuik en Cornelis Willems Bonteman deze kerkelijke functie niet tegelijk. Wel zaten zij in 1541 samen in het Bildtse gerecht.

Erfenissen en familiebezit

Door huwelijken kwamen land, renten, huizen en andere bezittingen in verschillende familietakken terecht. Na een overlijden moest worden bepaald wie welk deel kreeg.

De vier dochters van Jan Gerrits Kuik erfden samen een Bildtrente. Willem van Zoutelande trad later op bij de nalatenschap van Cunegond.

Ook binnen de familie Bonteman ontstonden processen over schulden, rekeningen en erfenissen. De rechtszaken van de Bontemans voor het Hof van Friesland laten zien dat verschillende familietakken geld en goederen met elkaar moesten verrekenen.

• Rechtszaken van de Bontemans voor het Hof van Friesland

Sint Annaparochie

Sint Annaparochie vormde het middelpunt van de takken Kuik en Bonteman op Het Bildt.

Jan Gerrits Kuik pachtte er land, was kerkmeester en werd er begraven. Cunegond zette er als weduwe het boerenbedrijf voort.

De familie Bonteman woonde op de Bontemantel ten westen van het dorp. Johan Bonteman had er een boerenbedrijf en een brouwhuis.

Vrouwenparochie

Maria Jansdochter Kuik en Dirk Gabes woonden bij Vrouwenparochie op Huis Kuik. Vanuit deze tak liep de familielijn naar schippers en reders in Harlingen.

Ook de dagboekschrijver Dirck Jansz stamde via Maria af van Jan Gerrits Kuik en Cunegond.

Franeker

Franeker was belangrijk door de families Sems en Sixma. De stad lag dicht bij Het Bildt en had een markt, bestuur en juridische voorzieningen.

Berber Jansdochter Kuik werd door haar huwelijken met deze Franeker families verbonden.

Harlingen

Harlingen werd een belangrijke plaats voor verschillende nakomelingen. De familie van Gabe Dirks was er actief in de scheepvaart. Grietje Bonteman woonde er met de brouwer Jan Stoffels. Haar zoon Regnerus Nicolai werkte er als notaris.

De stad bood toegang tot scheepvaart, handel, brouwerij en juridische diensten.

Amsterdam en Holland

Baartje Jansdochter Kuik woonde in de Amsterdamse Warmoesstraat. Door haar huwelijken ontstonden verbindingen met scheepvaart en handel.

Ook de Bontemans hielden contact met Holland. De familie stamde via Willem Steffens uit Sassenheim. In 1566 reisden enkele nakomelingen naar dit dorp om informatie over hun afkomst en familiewapen te laten vastleggen.

Een netwerk, geen gezamenlijk bedrijf

Rond 1600 waren de nakomelingen van Jan Gerrits Kuik, Cunegond Karstiaansdochter en de familie Bonteman verspreid over verschillende dorpen en steden. Zij werkten als boer, brouwer, koopman, schipper, reder, notaris, secretaris en bestuurder.

Het is niet bewezen dat zij hun werkzaamheden vanuit één gezamenlijk familiebedrijf regelden. Ook kan niet bij iedere levering, lening of handelsreis worden aangetoond dat familieleden elkaar hielpen.

Wel blijkt uit huwelijken, gezamenlijke bezittingen, erfenissen en rechtszaken dat de familietakken contact met elkaar hielden. De familiebanden verbonden de landbouw op Het Bildt met brouwerijen, scheepvaart, handel en bestuur in andere plaatsen.