Gerardus Alberti
(1602 - 1656)
Ludu Jansdr

Ds. Gerardus Alberti (1602-1656) en Ludu Jansdr (1595-).

Gerardus Alberti (Alberts) werd in 1602 geboren, waarschijnlijk in Leeuwarden. Hij kwam uit de familie Alberti. In een latere tekst wordt vermeld dat deze familie oorspronkelijk uit Ruinerwold kwam en dus Drentse wortels had.

Gerardus studeerde theologie in Franeker. Op 16 mei 1623 werd hij daar als student ingeschreven. In 1627 werd hij als beginnend predikant beroepen in Hempens en Teerns. Hij bleef daar predikant tot zijn overlijden in 1656.

Op 24 juni 1627 trouwde Gerardus Alberti in Leeuwarden met Ludu Jansdr. Volgens de trouwaktes woonde hij in Leeuwarden en zij in Harlingen. In latere gegevens wordt haar naam ook geschreven als Luidu Jans of Liedu Jans Bon(t?)emans.
Als Ludou Jans Bonteman is ze te vinden op hun grafsteen in de kerk van Hempens. Ze werd geboren in 1595 als kind van Jan (Johan) Pieters Bonteman en Elisabeth Boom.

Gerardus was bijna dertig jaar predikant van Hempens en Teerns. De twee kleine dorpen vormden in deze periode samen een kerkelijke gemeente.

Hij komt ook voor in bestuurlijke en juridische stukken. Zo moest hij op 12 april 1652 verantwoording afleggen over het beheer van de belangen en goederen van Tytie Elinghs, die inmiddels getrouwd was met Pibe Willems. Hij was eerder door het Hof van Friesland gemachtigd om haar belangen te behartigen. Zulke zaken konden gaan over bezit, erfenissen of lopende geschillen.

Tytie Elinghs had te maken met een zaak tegen Meijnert Dirx uit Harlingen. Haar stiefmoeder was Antie Worps. Haar vader was vermoedelijk schuitmaker, want in de stukken is sprake van een verkochte scheepshelling. Dat wijst op een familie die met scheepsbouw of scheepsreparatie te maken had.

Gerardus komt vaak voor in het recesboek, een register waarin besluiten en rechtszaken werden genoteerd. Zijn laatste vermelding daarin is van 3 juli 1656. Op 2 oktober 1656 zetten zijn weduwe en erfgenamen een lopende zaak tegen Willem Hyllkes voort. Gerardus dus toen al overleden.

Gerardus Alberti overleed op 8 juli 1656 in Hempens, 54 jaar oud. Op zijn grafsteen staat dat hij aan een hevige besmettelijke ziekte overleed; het artikel over Hempens en Teerns vermeldt dit als pest. Zijn dood viel midden in de zware pestperiode van 1656, die ook in het nabijgelegen Leeuwarden veel slachtoffers maakte.

De grafsteen van Gerardus Alberti en zijn vrouw ligt in de kerk van Hempens, bij de preekstoel. Het opschrift is in het Latijn. In vertaling staat erop dat Gerardus bijna 29 jaar zonder onderbreking het evangelie van Christus heeft verkondigd.
Zijn vrouw Ludu Jansdr, dochter Grytje en zoon Johannes overleefden de ziekte en lieten het grafmonument in de kerk plaatsen.

Een jaar na zijn overlijden vroeg zijn weduwe Ludu Jansdr aan de classis of er nog eenmaal een dienst na Sint-Jacob gehouden mocht worden. Dat werd toegestaan, omdat de gemeenteleden daarmee instemden.
Op 16 juli 1670 schreef Ludu Jansdr zich in als lid van de Hervormde Gemeente van Franeker. Haar zoon Johannes woonde daar toen al bijna twintig jaar. Het is goed mogelijk dat zij bij hem of vlak bij zijn gezin ging wonen, maar een bron die haar op hetzelfde adres plaatst is nog niet gevonden.

Uit het huwelijk van Gerardus Alberti en Ludu Jansdr worden twee kinderen genoemd:

• Grytje Gerardi. Zij trouwde met Oege Sybrens.
• Johannes Gerardus Terentius, geboren omstreeks 1628 of begin 1629 in Hempens. Hij werd later hoogleraar in Franeker en zorgde voor zijn moeder na de dood van zijn vader.

Het graftschrift op hun steen, vertaald naar het Nederlands.

In het jaar 1656, op 8 juli, is gestorven Gerardus Alberti, trouwe dienaar van Jezus Christus in deze gemeente.

In het jaar 16.., op ... is gestorven Lydu Jans Bon...ans, zijn nagelaten huisvrouw, oud ... jaar.

Aan God, de hoogste en grootste, gewijd, en ter eeuwige herinnering aan Gerardus Alberti uit Leeuwarden. Hij heeft hier 29 jaar lang het evangelie van Christus gepredikt, met vrucht voor de gemeente. Op 8 juli 1656, in het 54ste jaar van zijn leven, werd hij getroffen door een hevige besmettelijke ziekte. Hij hield op te leven: zijn ziel gaf hij aan de hemel, zijn naam aan de wereld en zijn lichaam aan de aarde.

De kerk, die haar herder betreurt, de weduwe, die haar man betreurt, en de kinderen, die hun vader betreuren, hebben dit monument laten plaatsen.

Hun zoon Johannes Gerardus Terentius (1628 - 1677).

Hun zoon Johannes Gerardus Terentius werd omstreeks 1628 of begin 1629 in Hempens geboren. Hij studeerde in Franeker en vervolgde zijn opleiding onder meer in Groningen, Amsterdam en Leiden. In Amsterdam verdiepte hij zich in het Hebreeuws en de rabbijnse literatuur.

In 1651 werd hij, nog maar ongeveer 22 jaar oud, hoogleraar Hebreeuws aan de universiteit van Franeker. Hij bleef daar tot zijn dood in 1677 werkzaam en was in het studiejaar 1664-1665 rector magnificus.

Johannes trouwde in 1652 met Jetske Outgers uit Leeuwarden. Zij kregen drie kinderen. Jetske overleed al in 1658, slechts ongeveer 25 jaar oud. In 1660 hertrouwde Johannes met Eske Oosterzee.

Zijn latere leven verliep moeilijker. Het gezin kreeg financiële en juridische problemen. Toen Johannes in september 1677 overleed, was er volgens de bronnen zelfs onvoldoende geld om zijn begrafenis te betalen. Zijn weduwe Eske bleef daarna in armoedige omstandigheden achter en kreeg later ondersteuning.

Van Johannes is een 17de-eeuws geschilderd portret bewaard gebleven. Hij is daarop afgebeeld in een donkere toga met witte bef, met bruin haar en een snor. Het portret bevindt zich tegenwoordig in Museum Martena in Franeker.

Lees het uitgebreide levensverhaal van Johannes Gerardus Terentius.

De achternaam Bonteman.

Ludu Jansdr werd later ook Luidu Jans of Liedu Jans Bontemans genoemd. Johan Pietersz Bonteman en Elisabeth Boom woonden in Sint Annaparochie op de boerderij "de Bontemantel". Johan Pietersz Bonteman werd omstreeks 1550 geboren in Sint Annaparochie. Hij was een zoon van Pieter Cornelisz Bonteman en Ludewey Jansdr Cuyck. Zijn vader was boer op "de Bontemantel", een plaats of boerderij in Sint Annaparochie.

De familienaam Bonteman lijkt samen te hangen met die boerderijnaam. Johan en zijn vader worden verbonden met "de Bontemantel". De naam Bonteman kan dus zijn ontstaan als een verkorte of aangepaste vorm van de naam van de plaats waar de familie woonde en werkte.

Johan was landbouwer op "de Bontemantel" en had daarnaast bestuurlijke functies. Hij was substituut-grietman van het Bildt en werd in 1582 genoemd als ontvanger-generaal van de kloostergoederen in Westergo en Zevenwoude. Ook vertegenwoordigde hij het Bildt meerdere keren op de landdag, onder meer in 1582, 1583, 1586, 1591, 1594 en 1604.

Hij trouwde met Elisabeth Boom, geboren in 1554. Uit hun huwelijk wordt in stukken van Sint Annaparochie maar één kind bij naam genoemd: Cuniera Bonteman, geboren omstreeks 1575. Uit processtukken van het Hof van Friesland blijkt echter dat Johan en Elisabeth meerdere kinderen hadden. Elisabeth overleed op 3 maart 1608 in Sint Annaparochie. Als Ludu omstreeks 1595 werd geboren, was zij toen ongeveer 13 jaar oud. Vader Johan overleed daar op 29 augustus 1612. Ludu was toen 17 jaar. De tante van Ludu, Grietje Bontenman, woonde in Harlingen. Grietje heeft voor haar huwelijk verder in Harlingen gewoond. Waarschijnlijk bij haar tante.

Aanwijzingen dat Ludu Jansdochter Bonteman de dochter is van Johan Pietersz Bonteman.

1. De grafzerk van Ludu in Hempens noemt haar Ludu Jansdochter Bonteman en vermeldt dat zij een dochter van Jan Bonteman was.
2. Johan Pietersz Bonteman was in de juiste periode volwassen en gehuwd met Elisabeth Booms, zodat hij chronologisch haar vader kan zijn geweest.
3. Ludu werd omstreeks 1595 geboren. Dat past binnen het huwelijk van Johan Pietersz Bonteman en Elisabeth Booms.
4. Volgens de processtukken hadden Johan Bonteman en Elisabeth Booms meerdere kinderen. Hun namen worden daarin niet volledig opgesomd.
5. De voornaam Ludu kan een vernoeming zijn naar haar vermoedelijke grootmoeder Ludewey Jansdochter Cuyck, de moeder van Johan Pietersz Bonteman.
6. Uit de trouwinschrijving van 24 juni 1627 blijkt dat Ludu vóór haar huwelijk met Gerardus Alberti in Harlingen woonde.
7. Johans zuster Grietje Pietersdochter Bonteman woonde met haar echtgenoot Jan Stoffels in Harlingen. Daardoor kan Ludu na het overlijden van haar ouders bij deze familietak hebben gewoond.
8. Ludu noemde een eigen dochter Grietje. Dat kan een vernoeming zijn naar haar tante Grietje Bonteman, bij wie zij mogelijk in Harlingen verbleef.

De combinatie van patroniem, familienaam, leeftijd, naamgeving en de band met Harlingen maakt het waarschijnlijk dat zij een dochter was van Johan Pietersz Bonteman en Elisabeth Booms.

Een akte waarin Ludu uitdrukkelijk samen met beide ouders wordt genoemd, is nog niet gevonden. De afstamming is daarom zeer aannemelijk, maar nog niet rechtstreeks bewezen.

Documenten.

1626: Gerardus Alberti krijgt een studietoelage voor een studiereis in het buitenland .

Uit een betalingsopdracht van april 1626 blijkt dat Gerardus Alberti als student in Franeker een jaarlijkse toelage van 100 pond kreeg. Hij ontving deze bijdrage zolang hij om studieredenen in het buitenland verbleef. Het geld kwam uit de inkomsten van de voormalige kloostergoederen, die na de Reformatie door de overheid werden beheerd. Een jaar later, in 1627 werd hij predikant in Hempens en Teerns.

1644: De eenmalige vergoeding.

In de zomer van 1644 werd ds. Gerardus Alberti, predikant van Hempens en Teerns, door de afgevaardigden van de synode naar Zuid-Holland en Noord-Holland gestuurd. Voor deze opdracht kreeg hij in mei 1645 een eenmalige vergoeding van 100 pond uit de inkomsten van de voormalige kloostergoederen.

1646: De niet gedane trouwbelofte van Tytie (16).

Op 8 maart 1647 verscheen Tytie Elings Alma, die toen ongeveer zestien jaar oud was en in Harlingen woonde. Zij werd bijgestaan door de advocaat Joannes de Veno.

Tytie ontkende dat zij ooit aan Meynert Dircks, vleeshouwersgezel te Dokkum, een trouwbelofte had gedaan. Met zo’n trouwbelofte werd een toezegging bedoeld om met iemand te trouwen. Zo’n belofte kon in die tijd juridische gevolgen hebben en daarom werd de zaak voor het gerecht gebracht.

Haar toenmalige curator, Tymen Dircks, wilde van zijn taak worden ontslagen. Omdat Tytie nog minderjarig was, kon zij niet zelfstandig in de rechtszaak optreden. Daarom werd ds. Gerardus Albarti, predikant te Hempens en Teerns, benoemd tot curator ad litem. Dat betekende dat hij haar belangen in deze rechtszaak moest behartigen.

Op 22 april 1647 nam ds. Gerardus Albarti ook de taak van Tymen Dircks over als curator divisionis. In die functie vertegenwoordigde hij Tytie bij de verdeling van erfenissen. Het ging om nalatenschappen van haar grootvader Sye Alma en van haar tante Yke Alma, die tijdens haar leven getrouwd was met Roeloff Gerrijts.

1648: Hij is mede curator voor de kinderen van Tomas Tomae.

In het document dat wij hiervan hebben staat dat Anty, bijna 18 jaar oud, en Frouckien, 13 jaar oud, de nagelaten kinderen van wijlen Tomas Tomae waren.

Er moest voor het verdelen van de erfenis een boedelscheiding plaatsvinden met hun zuster Eelck Tomasdr. Zij werd daarbij bijgestaan door haar man Suffrido Bruijnsma, predikant in het dorp Metslawier.

Voor de minderjarige kinderen traden als curatoren op: ds. Wilhelmus van Wijngaerden, predikant te Britsum, en ds. Gerardus Alberti, predikant te Hempens en Teerns. Zij werden benoemd voor het verrichten van de boedelscheiding.