Johannes Gerardus Terentius (1628/1629 - 1677)

Johannes Gerardus Terentius werd in Teerns geboren als zoon van predikant Gerardus Alberti en Ludu Jansdr. Zijn naam Terentius verwees naar zijn geboorteplaats. Hij groeide op in een predikantsgezin in Hempens en Teerns en ging naar de Latijnse school in Leeuwarden.

In 1645 schreef hij zich, ongeveer zestien of zeventien jaar oud, in als student aan de universiteit van Franeker. Hij studeerde taal- en letterkunde, filosofie en theologie. Johannes Coccejus, Christianus Schotanus en Johannes Cloppenburg behoorden tot zijn leermeesters.

Hebreeuws leren in Amsterdam

Terentius specialiseerde zich in Hebreeuws en andere oosterse talen. In 1649 ging hij naar Groningen en daarna naar Amsterdam. Daar verdiepte hij zich ook in rabbijnse literatuur en kreeg hij onderwijs van de bekende Joodse geleerde en drukker Menasseh ben Israel. Vervolgens ging hij naar Leiden, waar zijn leermeester Coccejus inmiddels hoogleraar was.

Die specialisatie bracht hem snel terug naar Franeker. Toen Coccejus was vertrokken, werd Terentius op 11 april 1651 tot zijn opvolger benoemd. Hij was toen pas ongeveer 22 jaar oud en nog niet gepromoveerd. Op 22 mei hield hij zijn inaugurele rede als hoogleraar Hebreeuws. Pas in 1657 verleende de universiteit hem honoris causa de graad van doctor in de filosofie en meester in de vrije kunsten.

Meer dan 25 jaar hoogleraar

Terentius bleef tot zijn dood in 1677 aan de universiteit verbonden. Hebreeuws was vooral belangrijk voor toekomstige predikanten: zij moesten het Oude Testament in de oorspronkelijke taal kunnen bestuderen. Terentius publiceerde onder meer over het boek Job en Prediker en maakte leermiddelen voor Hebreeuws en Chaldeeuws, de taal die tegenwoordig meestal Aramees wordt genoemd.

Zijn werk reikte verder dan Friesland. In 1667 voorzag hij een Hebreeuwse grammatica van de Hongaarse student Michaël Szathmárnémeti van een aanbeveling. Het boek was bedoeld voor het onderwijs in Hongarije. Franeker trok in deze periode veel buitenlandse studenten, onder wie opvallend veel Hongaren.

Jetske stierf op 25-jarige leeftijd

In 1652 trouwde Johannes met Jetske Oudgers uit Leeuwarden. Zij kregen drie kinderen. Hun namen en latere levensloop zijn nog niet met voldoende zekerheid vastgesteld. Jetske overleed in 1658, slechts 25 jaar oud. De kinderen waren toen dus nog jong.

Na Jetskes overlijden werd haar bezit afgewikkeld. De bewaarde afrekening noemt aanzienlijk meer vermogen van Jetske dan van Johannes, maar ook flinke schulden.

Een tweede huwelijk met Eske Oosterzee

In 1660 trouwde Terentius opnieuw, met Eske Oosterzee. In de jaren daarna duiken verschillende problemen rond het huishouden op. Eske raakte in 1665 verwikkeld in een zaak wegens belediging met Ida Verhell. In 1667 ontstond een nieuw conflict, nu met bibliothecaris Johannes Kaldenbach. De rector bemiddelde en de zaak werd geschikt.

In 1670 werden Johannes en Eske aangesproken door een bierverkoopster die nog 87 gulden en 10 stuivers van hen tegoed had. Dat was een aanzienlijk bedrag. Waarvoor al dat bier was geleverd, is niet bekend. In hetzelfde jaar kochten zij voor 3150 carolusgulden een huis met tuin in Franeker. Het gezin kon dus nog kostbaar bezit verwerven, terwijl er tegelijkertijd onbetaalde rekeningen waren.

Ook zijn moeder kwam naar Franeker

Johannes' vader Gerardus Alberti was in 1656 overleden. Zijn moeder Ludu Jansdr bleef aanvankelijk in Hempens wonen, maar werd op 16 juli 1670 als lid van de hervormde gemeente van Franeker ingeschreven. Haar zoon woonde toen al bijna twintig jaar in de stad.

Het is goed mogelijk dat Ludu bij Johannes en Eske introk of dicht bij hen ging wonen. Een bron die haar uitdrukkelijk op hetzelfde adres plaatst is nog niet gevonden. Opvallend is wel dat haar verhuizing naar Franeker in hetzelfde jaar plaatsvond waarin Johannes en Eske hun huis kochten.

Problemen in de laatste jaren

De laatste jaren van Terentius verliepen minder voorspoedig. Latere biografen vermelden huiselijke en financiële zorgen en schrijven dat zijn enthousiasme voor het onderwijs afnam. Ook studenten waren later niet altijd positief over zijn colleges. Dat staat in scherp contrast met zijn snelle carrière en zijn wetenschappelijke werk uit de eerste jaren van zijn professoraat.

Er zijn bovendien aanwijzingen voor meer juridische problemen. Een publicatie over de kerkelijke tucht in Franeker verwijst naar een vonnis van 9 april 1671 over de huisvrouw van professor Terentius. Waarvoor Eske precies werd veroordeeld en welke straf haar werd opgelegd, is nog niet met voldoende zekerheid vastgesteld. In 1674 was ook Terentius zelf betrokken bij een strafzaak. Ook daarvan is de precieze beschuldiging nog niet achterhaald.

Geen geld voor zijn begrafenis

Terentius verdiende als hoogleraar ongeveer 700 gulden per jaar. Dat bleek voor zijn huishouden niet ruim. In 1669 kreeg hij daarnaast de functie van inspecteur van de academische beurs. Toch bleven de geldproblemen bestaan.

Johannes overleed op 28 of 29 september 1677, nog geen vijftig jaar oud. De financiële toestand van het gezin was toen zo slecht dat er niet genoeg geld was om zijn begrafenis te betalen. Uit een voorschot op nog niet uitbetaald salaris werden begrafeniskosten betaald. Ook werd voor Eske zo goedkoop mogelijk rouwkleding aangeschaft. Zij liet de nalatenschap aan de schuldeisers over en kreeg van de universiteit 50 gulden voor haar dringendste levensonderhoud.

De armoede was niet tijdelijk. In 1692, vijftien jaar na zijn dood, kreeg Eske opnieuw 50 gulden van de academische senaat omdat zij nog altijd in zeer slechte omstandigheden verkeerde.

Zijn portret bleef in Franeker

Een geschilderd portret van Johannes Gerardus Terentius bleef in Franeker bewaard. Oudere biografieën vermelden het schilderij in het stadhuis. Tegenwoordig bevindt het 17de-eeuwse portret zich in de collectie van Museum Martena in Franeker, onder inventarisnummer SCH0039.

Op het schilderij is Terentius afgebeeld als hoogleraar, in een donkere toga met een witte bef. Hij heeft bruin haar en een snor. Het portret geeft daardoor een zeldzaam persoonlijk beeld van de man die op ongeveer 22-jarige leeftijd hoogleraar Hebreeuws werd en meer dan een kwart eeuw aan de Franeker universiteit verbonden bleef.

Terug naar Franeker

• Franeker in de 17de eeuw
• Gerardus Alberti en Ludu Jansdr
• Geschiedenis van Franeker

Wat is nog zichtbaar?

• Museum Martena is gevestigd in het Martenahuis en bewaart de stedelijke geschiedenis van Franeker.
• Aan de Academiestraat zijn gebouwen en sporen van de voormalige universiteit bewaard.