Sint-Jacobiparochie in de 17de eeuw
In de 17de eeuw was Sint-Jacobiparochie een langgerekt akkerbouwdorp in een landschap van dijken, vaarten en rechte wegen. Een uitzonderlijke bron maakt het dagelijkse leven tastbaar: boer Dirck Jansz noteerde zelf wat hij meemaakte.
1600: wachtlopen met een trom
Op 25 maart 1600 ploegde Dirck Jansz met ploegdrijver Jan Hendricks nieuw land buiten de oude zeedijk. Hij schreef dat er vanwege vrijbuiters wacht werd gehouden. De mensen van het kerspel Sint-Jacob kwamen met een trom bijeen. Dirck vermeldde dat zij die eerste avond "met groter ghenuchten" opkwamen; over de verdere uitvoering van de wacht schreef hij niets.
Schapen rond 1600.
1606: na de kermis sloeg de wagen om
In 1606 ging Dirck met vier zusters, zijn stiefvader, oom Claes en twee meiden naar de markt of kermis van Sint-Jacobiparochie. Op de terugweg schrokken de paarden bij de dijk en raakte de wagen van de weg.
Riijende op die dick soe bij Daem Korneles die perden kel wordende, sijn van boven die dieck ghesprongen soa dat die waeghen om sloch soe datse al beserde out genoemen ons heer.
Modern Nederlands: bij Daem Cornelis werden de paarden schichtig en sprongen van de dijk; de wagen sloeg om en iedereen raakte gewond, behalve onze vader.
Oom Claes bleef lange tijd liggen alsof hij dood was. Dircks arm raakte uit de schouder. Hij ging voor behandeling naar Leeuwarden, verbleef daar ongeveer een maand in een herberg en was de scherprechter dertig gulden voor zijn behandeling verschuldigd. Hoe hij naar Leeuwarden werd vervoerd, vermelden de geraadpleegde bronnen niet.
Dirck Jansz over de Sint-Jabiker kermis en het wagenongeluk van 1606
Dorpsleven rond 1600.
De kerk groeit mee met het dorp
De bronnen zijn het niet helemaal eens over de bouwfasen van de oude kerk. Santiago noemt een zuidvleugel uit 1649 en een noordvleugel uit 1656. De lokale geschiedenis van de Groate Kerk noemt juist een noordvleugel uit 1636, een zuidvleugel uit 1649 en een nieuwe toren in 1695. Een andere lokale inventaris noemt 1692 als bouwjaar van de kerk die in 1843 werd vervangen, mogelijk doelend op een grote verbouwing of herbouw. Zeker is dat de kerk in de 17de eeuw ingrijpend werd vergroot en vernieuwd. In 1652 werd bovendien een orgel geschonken door de vermogende boer Willem Dirk Ariens.
1690: "afgebrant"
Een verkoopakte over een boerderij ten noordwesten van Sint-Jacobiparochie noteert kort en hard:
"Anno 1690 afgebrant"
Bij de verkoop in 1696 werd nog verwezen naar het grote huis en de schuur die door de brand verloren waren gegaan. Op het erf stonden daarna andere gebouwen; tuin, bomen en beplanting hoorden bij de verkoop. De eigenaar hield een brouwketel in een kleiner huis buiten de overdracht. Zo geeft één zakelijke akte ineens een blik op een boerenerf na een brand.
Brouwerij rond 1600.
1622: Cornelis van der Mey klaagt over schuld en gevangenzetting
Cornelis Hendricks van der Mey vertelde in een procedure voor het Hof van Friesland dat advocaat Albertus Monnichuis hem als jonge man naar een herberg had gelokt en daar twee schuldbekentenissen van elk 500 gulden had laten tekenen. Cornelis stelde dat hij zelf nauwelijks geld had ontvangen. Later zou hij 's nachts uit bed zijn gehaald en naar het Blokhuis in Leeuwarden zijn gebracht.
Oorspronkelijke formulering: "in sijn naecken hembd bij nachte".
Modern Nederlands: Cornelis verklaarde dat hij 's nachts, slechts in zijn hemd, was meegenomen.
Dit is de klacht van Cornelis zelf, geen bewezen vaststelling dat Monnichuis fraude pleegde. Het Hof verklaarde Cornelis uiteindelijk niet-ontvankelijk. Juist daardoor is de zaak vooral waardevol als persoonlijke verklaring over schuld, afhankelijkheid en gevangenzetting.
Wat is er nog te zien?
- De kaarsrechte Oudebildtdijk en Middelweg, die de inrichting van de 16de-eeuwse polder nog volgen.
- De Groate Kerk aan de Oosteinde, gebouwd in 1843-1844 op de plaats van oudere dorpskerken.
- De pastorie uit de 18de eeuw en verschillende 19de-eeuwse panden langs Oudebildtdijk en Zuideinde.
- Het open akkerland dat Sint-Jacobiparochie nog steeds aan alle kanten omringt.
Musea en bezoekerspunten
- De Groate Kerk in Sint-Jacobiparochie.
- Aerden Plaats in Oudebildtzijl, met aandacht voor de geschiedenis van Het Bildt.
- Tresoar in Leeuwarden, met archieven, kranten en familiecollecties over Het Bildt.
- Bildts Aigene voor lokale publicaties, familiearchieven en bronnen over de Bildtse dorpen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.