Dirck Jansz bij Sint-Jacobiparochie, 1600-1607
Dirck Jansz werd omstreeks 1579 geboren. Hij woonde tot 1606 bij zijn moeder en stiefvader aan de Oudebildtdijk onder Sint-Annaparochie en werd landbouwer op het latere Veldzorg aan de Middelweg. In zijn aantekeningen schreef hij over landwerk, familie, boeken, reizen, prijzen, weer en ongelukken. Twee passages brengen hem rechtstreeks bij Sint-Jacobiparochie.
25 maart 1600: voor het eerst ploegen buiten de oude zeedijk
Op 25 maart 1600 ging Dirck met zijn ploegdrijver Jan Hendricks aan het werk buiten de oude zeedijk. Hij noteerde dat daar voor het eerst grasland werd omgeploegd. Het stuk land was ongeveer drieënhalve morgen groot.
In dezelfde aantekening schreef hij dat het een onrustige tijd was door vrijbuiters. Mensen hielden wacht. Over de mannen uit Sint-Jacob schreef hij:
Dit was den ersten avont doen wij met groter ghenuchten op quamen. Dat stuck was vierdehalf morghen groet gheent.
Modern Nederlands: dit was de eerste avond dat wij met veel plezier opkwamen. Het stuk werd op drieënhalve morgen geschat.
Met de "kersters" bedoelde hij de mensen van het kerspel Sint-Jacob. Het werkwoord "opkomen" duidt hier op het bijeenkomen of opmarcheren voor de wacht. Een studie van Dircks aantekeningen beschrijft dat inwoners van Sint-Jacobiparochie en Sint-Annaparochie bijeenkwamen om rondzwervende vrijbuiters af te schrikken.
Dirck schreef bovendien dat dit de eerste avond was waarop zij "met groter ghenuchten" opkwamen. Wat de wacht daarna precies deed, noteerde hij niet. Uit deze passage weten we dus niet welke route de mannen liepen, welke wapens zij droegen of hoelang zij buiten bleven.
Schapen rond 1600.
Dircks volledige aantekening over deze ploegdag
Dirck Jansz, in modern Nederlands:
Op 25 maart 1600 ben ik, Dirck Janszoon, buiten de zeedijk begonnen het eerste stuk grasland te ploegen. Het was de eerste keer dat daar ooit buiten de zeedijk geploegd was. Jan Hendricks was mijn ploegdrijver.
We begonnen op de dinsdag na Pasen. Het waren slechte tijden door de vrijbuiters, zodat de mensen wacht hielden. De mensen van het kerspel Sint-Jacob kwamen van buiten met een trom op. Dit was de eerste avond dat wij met veel plezier opkwamen. Het stuk land was naar schatting drieënhalve morgen groot.
1606: met een volle wagen terug van de markt
In 1606 bezocht Dirck de markt of kermis van Sint-Jacobiparochie. Hij noemt vier zusters, zijn stiefvader, oom Claes en twee meiden in het gezelschap. Voor de terugweg kwam 's avonds een wagen. Volgens de reconstructie van Douwe Zwart reed het gezelschap via de Kadal de Oudebildtdijk op.
Markt rond 1600.
De paarden springen van de dijk
Bij het erf van Daem Cornelis werden de paarden plotseling schichtig. Dirck beschreef de beweging van de dieren en de wagen zelf:
Riijende op die dick soe bij Daem Korneles die perden kel wordende, sijn van boven die dieck ghesprongen soa dat die waeghen om sloch soe datse al beserde out genoemen ons heer.
Modern Nederlands: bij Daem Cornelis werden de paarden schichtig en sprongen van de dijk; de wagen sloeg om en iedereen raakte gewond, behalve onze vader.
Niet iedereen raakte even zwaar gewond. Dirck noteerde dat oom Claes lange tijd bleef liggen alsof hij dood was. Zijn eigen arm raakte uit de schouder. Hij beschreef ook dat het gewricht tussen schouder en elleboog ver uit positie stond en dat de schouder sterk uitstak of zwaar gekneusd was.
Dorpsleven rond 1600.
Dirck over de terugrit en zijn arm
Dirck Jansz, in modern Nederlands:
In het jaar 1606 ben ik met mijn vier zusters, mijn stiefvader en oom Claes, en nog twee andere meiden, op zondag van de markt van Sint-Jacob naar huis gereden. We zaten op een wagen die ons die avond was komen ophalen.
Terwijl we op de dijk reden, werden de paarden bij Daem Cornelis schichtig. Ze sprongen van boven van de dijk af, zodat de wagen omsloeg. Iedereen raakte gewond, behalve mijn stiefvader.
Oom Claes lag lange tijd voor dood. Ik viel mijn arm uit de schouder, ver uit het gewricht. Tussen mijn elleboog en mijn schouder was mijn arm ernstig beschadigd of zwaar gekneusd.
Een maand in Leeuwarden
Dirck moest voor zijn arm naar Leeuwarden. Hoe hij de stad bereikte, staat in de geraadpleegde bronnen niet. Het kan daarom niet als feit worden ingevuld of hij per wagen, te paard of op een andere manier werd vervoerd.
Onderzoek naar zijn aantekeningen vermeldt dat de toen ongeveer 27-jarige Dirck hulp zocht bij de scherprechter, de beul. Die werd hier ingeschakeld als iemand met ervaring in het behandelen van ernstig letsel. Dirck verbleef ongeveer een maand in een herberg in Leeuwarden. Voor de behandeling was hij de beul dertig gulden verschuldigd.
Dirck verbleef ongeveer een maand in Leeuwarden. De geraadpleegde bron vermeldt niet hoe vaak de scherprechter hem in die periode behandelde.
1607: opnieuw op reis met een man uit Sint-Jacob
In oktober 1607 was Dirck voldoende hersteld om opnieuw een langere reis te maken. Samen met Lenaert Tiessens uit Sint-Jacobiparochie was hij ongeveer een week onderweg. Zij bezochten Kampen, Zwolle, Hattem en Deventer. Dirck noteerde niet waarom zij deze reis maakten.
Dircks andere aantekeningen uit Het Bildt
Wat is er nog te zien?
- De kaarsrechte Oudebildtdijk en Middelweg, die de inrichting van de 16de-eeuwse polder nog volgen.
- De Groate Kerk aan de Oosteinde, gebouwd in 1843-1844 op de plaats van oudere dorpskerken.
- De pastorie uit de 18de eeuw en verschillende 19de-eeuwse panden langs Oudebildtdijk en Zuideinde.
- Het open akkerland dat Sint-Jacobiparochie nog steeds aan alle kanten omringt.
Musea en bezoekerspunten
- De Groate Kerk in Sint-Jacobiparochie.
- Aerden Plaats in Oudebildtzijl, met aandacht voor de geschiedenis van Het Bildt.
- Tresoar in Leeuwarden, met archieven, kranten en familiecollecties over Het Bildt.
- Bildts Aigene voor lokale publicaties, familiearchieven en bronnen over de Bildtse dorpen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.