Sint-Annaparochie: geschiedenis van een dorp in Het Bildt

Sint-Annaparochie: dorp van het nieuwe land

Sint-Annaparochie ontstond op land dat kort daarvoor nog kwelder en getijdengebied was. In 1505 sloot hertog George van Saksen een overeenkomst met vier Hollandse bedijkers: Thomas Beukelaar en Jacob, Dirk en Floris van Wijngaarden. Zij organiseerden het leggen van de zeedijk en de inrichting van het nieuwe land. De lange Middelweg werd de hoofdas van de polder; daar haaks op kwamen wegen, sloten en langgerekte kavels. Bij de kruising van Middelweg en Noordervaart groeide Sint-Annaparochie.

Sint annaparochie in de 16de eeuw

De bedijkers exploiteerden het nieuwe land via pachters. Er kwamen gezinnen uit Holland, maar ook Friese boeren gebruikten grond op Het Bildt. Vanaf 1527 zijn lange lijsten van pachters bewaard. Daardoor kennen we al vroeg bewoners bij naam. Jan Gerrits Kuik en zijn vrouw Cunegond Karstiaens gebruikten een groot boerenbedrijf bij Sint-Annaparochie. Na Jans dood bleef Cunegond zelf als pachtster geregistreerd. Op de kaart van 1570 staat haar woning met de naam Kunnemoer.

Jan Gerrits Kuik en zijn vrouw Cunegond Karstiaens

Brouwerij rond 1590.

De 16de eeuw: bewoners op een kaart

In de wapenschouw van 1552 staan de inwoners van Sint Anna niet als anonieme groep vermeld. Er zijn grote landbouwers, weduwen, arbeiders zonder ploegland en ambachtslieden zoals een kramer, barbier, smid, kleermaker, wever, dekker, schoenmaker en bakker. Cornelis Willems Bonteman, Pieter Cornelisz Bonteman en de weduwe Cunegond behoren tot de families die in deze vroege dorpsadministratie zichtbaar worden.

De Allerheiligenvloed van 1570 sloeg gaten in de Bildtdijk. Koster en schoolmeester Jan Jansz Coster kreeg daarna opdracht een kaart te maken. Hij tekende niet alleen dijken, kwelders en huizen: bij de boerderijen schreef hij ook de namen van bewoners. Daardoor kunnen onder meer de twee Bonteman-boerderijen en het huis van Kunnemoer in het landschap worden geplaatst.

De kaart van Jan Jansz Coster uit 1570. Boerderijen zijn afzonderlijk getekend en bij veel woningen staat de naam van de bewoner.

Markt, jaarmarkt en later kermis

In maart 1574 kreeg Het Bildt toestemming om in Sint-Annaparochie iedere maandag een weekmarkt en daarnaast twee vrije jaarmarkten te houden. In 1579 werd één van die jaarmarkten verplaatst van 28 april naar 14 mei. Op zulke dagen kwamen boeren, handelaren en bezoekers uit de omgeving naar de dorpskern. Sint-Annaparochie kreeg daardoor al vroeg een functie als handels- en ontmoetingsplaats.

Een 16de-eeuwse jaarmarkt was niet hetzelfde als de latere kermis met attracties. De plaats werd later onder meer bekend om een lammerenmarkt. De huidige Lammertsymet wordt nog steeds in mei gehouden, op de laatste dag van de jaarlijkse kermis. Wanneer markt en kermis precies aan elkaar gekoppeld raakten, is niet voldoende vastgesteld.

Markten en kermissen in Friesland

Dirck Jansz schrijft het dorp zelf op

Rond 1600 krijgen we een ander soort informatie. Boer Dirck Jansz hield een aantekeningenboek bij. Hij schreef over ploegen, weer, oogst, familie, boeken, kermis en ongelukken. In 1607 noteerde hij een wolkbreuk die Sint-Annaparochie onder water zette; bewoners voeren met pramen door het dorp. Zijn notities maken ook duidelijk dat de nadagen van de Tachtigjarige Oorlog dichtbij konden komen: bij het eerste ploegen op het Nieuw Bildt werd wacht gehouden uit vrees voor vrijbuiters.

Dirck Jansz hield een aantekeningenboek bij

17de en 18de eeuw: kerk, bestuur en onrust

In 1634 trouwden Rembrandt van Rijn en Saskia Uylenburgh in de voorganger van de huidige kerk. In 1682-1683 werd die oude kerk vervangen door de achthoekige Van Harenskerk. Aan het einde van de eeuw reisde vroedvrouw Catharina Schrader vanuit Hallum naar gezinnen in Het Bildt; één bevalling lag in de omgeving van Sint-Annaparochie.

Sint annaparochie in de 17de eeuw

Catharina Schrader vanuit Hallum naar gezinnen in Het Bildt

In 1748 liep een plaatselijk conflict rond arts Christiaan de Pool en de machtige secretarisfamilie Eckringa uit op geweld. In de nacht van 1 op 2 juni werd het huis van Paulus Eckringa geplunderd en vernield.

Eerder, in 1718, kregen Antje Alberts en Neeltje Sickes een straf voor appeldiefstal in Sint-Annaparochie. Bij Neeltje zijn ook gegevens over haar woning aan de Warmoesstraat bewaard gebleven.

Sint annaparochie in de 18de eeuw

Dokter De Pool en het oproer van 1748

Sint rond 1790.

Hoe groot was Sint-Annaparochie?

In 1744 telde Sint-Annaparochie 1.137 inwoners. Daarvan ontvingen 160 mensen ondersteuning uit de armenzorg, ongeveer veertien procent. In 1796 waren er 1.624 inwoners. Een 19de-eeuwse beschrijving, aangehaald door Jan Wesseling, noemt rond 1840 bijna 1.900 inwoners en beschrijft twee dubbele rijen huizen die elkaar bij de kerk kruisten.

1794 en 1831: inwoners houden zelf een dagboek bij

Notaris Cornelius Wassenaar verliet Sint-Annaparochie in 1794 uit angst voor de politieke omwenteling. Zijn bewaarde reisbrieven en vluchtaantekeningen volgen hem tot in Demerary. Zijn vlucht uit Sint-Annaparochie geeft een persoonlijke ingang op de revolutietijd.

Zijn zoon Johannes Jacobus Wassenaar werd herbergier in de Van Harenstraat. In 1830 en 1831 hield ook hij een dagboek bij. Hij noteerde vergaderingen, doop, boerderijverkopen en de drukte in zijn gelagkamer. Het dagboek van de herbergier brengt het dorp op kamerniveau in beeld.

Sint annaparochie in de 19de eeuw

Herberg rond 1800.

Leven met water

Het nieuwe land bleef afhankelijk van dijken, sloten en rechte vaarten. Die watergangen voerden overtollig regenwater af en waren tegelijk bruikbaar voor kleine schuiten. In 1570 brak de zee door de Bildtdijk. In 1607 beschreef Dirck Jansz juist water van boven: na een zware onweersbui stond Sint-Annaparochie zo diep onder water dat mensen met pramen door het dorp voeren. In droge jaren kon het omgekeerde gebeuren en stond er te weinig water in de sloten voor scheepvaart en drinkwatervoorziening.

De stormvloed van februari 1825 zette onder meer het Nieuw Bildt onder water. De dorpskern lag achter oudere dijken, maar voor de landbouwgemeenschap bleef dijk- en waterbeheer een terugkerende zorg.

Vervoer over weg, water en later spoor

Voor de 16de tot en met 19de eeuw heb ik geen betrouwbare aanwijzing gevonden voor een vaste trekschuitdienst die door Sint-Annaparochie zelf liep. In en rond de polder werden kleine vaarten en sloten wel gebruikt voor afwatering en goederenvervoer; over land gingen mensen te voet, te paard of met boerenwagen en sjees. Voor langere verbindingen waren onder meer Leeuwarden en Franeker belangrijk.

De grote verandering kwam net na de 19de eeuw. Op 14 april 1900 opende de paardentram tussen Sint-Annaparochie en Berlikum. Het was geen stoomtram: op deze korte zijlijn bleven paarden de tram trekken. Op 2 december 1902 kreeg Sint-Annaparochie vervolgens een station aan de lokaalspoorlijn Stiens-Harlingen.

Wat is nog zichtbaar?

De rechte Middelweg, zijwegen en kavels die teruggaan op de inrichting van de jonge polder.
De Van Harenskerk uit 1682-1683, op de plek van de oudere dorpskerk.
De grafzerk van Jan Gerrits Kuik, die in 2016 opnieuw zichtbaar werd onder de kerkvloer.
De voormalige school aan Wassenberghstraat 2 uit 1819.
Het voormalige stationsgebouw uit 1901 aan de Steven Huygenstraat, gebouwd vlak vóór de opening van de spoorlijn.

Musea en bezoekerspunten

Van Harenskerk en Rembrandt & Saskia Experience in Sint-Annaparochie.
Aerden Plaats in Oudebildtzijl voor de bedijking, archeologie en bewonersgeschiedenis van Het Bildt.
Tresoar en het Fries Museum in Leeuwarden voor kaarten, handschriften en voorwerpen uit de geschiedenis van Friesland.