Catharina Schrader begint als vroedvrouw in Hallum, 1693-1695

Deze pagina is gebaseerd op de nagelaten aantekeningen van vroedvrouw Catharina Geertruida Schrader. Zij begon in 1693 vanuit Hallum te werken en verhuisde eind 1695 naar Dokkum .

Toen Catharina in januari 1693 haar eerste bevalling noteerde, was zij 36 jaar oud. Haar man, chirurgijn Ernst Wilhelm Cramer, was op 4 februari 1692 overleden. Zij bleef achter met zes kleine kinderen. In haar memoires schreef zij later dat artsen en inwoners haar bijna dwongen om vroedvrouw te worden. Zelf verzette zij zich eerst. Zij vond het een zwaar en verantwoordelijk werk en meende aanvankelijk dat het weinig aanzien had voor haarzelf, haar vrienden en haar familie. Uiteindelijk liet zij zich overhalen.

Veertig bevallingen, meestal buiten Hallum

Haar praktijk was in deze eerste drie jaren nog klein in vergelijking met haar latere praktijk in Dokkum. Tussen januari 1693 en eind 1695 noteerde zij veertig bevallingen. Slechts acht daarvan waren in Hallum. Zij werd vooral gehaald naar Marrum, de Oude Zijl en Nieuwe Zijl. Daarnaast kwam zij onder meer in Wijns, De Leye, Stiens, bij Sint Annaparochie en Vrouwenparochie en op Ameland.

Leeftijden en het aantal kinderen in een gezin noteerde Catharina meestal niet. Wel schreef zij geregeld de naam van de vrouw en haar man op, soms een beroep, het tijdstip waarop zij werd gehaald, de geboorte van een zoon of dochter en het bedrag dat zij ontving. Bij moeilijke bevallingen zijn haar aantekeningen veel uitgebreider.

9 januari 1693: haar eerste geregistreerde bevalling

Op 9 januari 1693 werd Catharina om vijf uur 's morgens in Hallum gehaald bij Pittie, de vrouw van Jan Wobbes. Het kind kwam met het gezicht naar boven. Catharina noemde het in haar latere memoires een zeer zware en voor het kind gevaarlijke geboorte.

Er werd een zoon geboren. Daarna bleek de nageboorte zeer vast te zitten. Catharina maakte die met haar vingers los. Moeder en kind maakten het goed. Zij noteerde een betaling van twee gulden en twee stuivers.

2 februari: te laat op de Oude Zijl

Op Lichtmisdag, donderdag 2 februari, werd Catharina 's morgens naar de Oude Zijl gehaald bij de vrouw van Pitter Yelles. Toen zij aankwam was de bevalling al achter de rug. Zij noteerde drie gulden.

26 februari: door storm en vorst naar Wijns

Op vastenavond, 26 februari 1693, werd Catharina naar Wijns gehaald bij Pittie, de weduwe van Klaas Janssen. In haar latere memoires noemde Catharina dit haar allereerste reis als vroedvrouw.

Het vroor hard en er stond een zware storm. Catharina vertrok met twee andere mensen. Met z'n drieën gingen zij per slee over het ijs naar Wijns. Door de harde wind konden zij volgens haar nauwelijks staan.

Onderweg raakte Catharina gewond. Scherpe stukken of randen van het ijs kwamen tegen haar benen. Het bloed liep in haar kousen. De tocht duurde ongeveer drie uur. Toen zij Wijns bereikten, was zij naar eigen zeggen bijna dood van de kou.

Catharina kon bij aankomst niet meteen aan het werk. Zij werd het huis binnengedragen. De aanwezigen maakten haar mond open en goten brandewijn naar binnen. Er brandde een goed vuur. Toen zij enigszins was bijgekomen, vroeg zij zelf om een bak met sneeuw. Daarmee wreef zij haar handen en voeten totdat het gevoel terugkwam. Zij schreef later dat zij anders haar leven lang beschadigd zou zijn gebleven.

Daarna ging zij naar Pittie. De weduwe had eerder een zeer zware bevalling gehad. Daarbij waren volgens Catharina twee vroedvrouwen uit Leeuwarden nodig geweest.

Ook nu speelde er meer dan de bevalling alleen. Volgens Catharina hadden de broers van Pitties overleden man haar bezit afgenomen. Zij zouden hebben beweerd dat Pittie geen kind meer zou krijgen. Daardoor hing volgens Catharina veel af van het leven van het kind dat geboren moest worden.

Ook deze bevalling was zwaar. Catharina beschreef in haar memoires niet stap voor stap hoe het kind lag of welke handelingen zij verrichtte. Uiteindelijk werd een grote en gezonde dochter geboren. Moeder en kind maakten het goed. Catharina schreef dat de geboorte tot grote vreugde van Pittie en haarzelf was verlopen en dat Pittie daarna haar bezit terugkreeg.

In haar gewone register hield Catharina de gebeurtenis veel korter. Zij noteerde dat zij op vastenavond naar Wijns was gehaald bij Pittie, de vrouw van Klaas Janssen, dat een dochter was geboren en dat zij twee gulden en veertien stuivers ontving.

6 maart: het gezin van de schoolmeester op de Oude Zijl

Op maandag 6 maart werd Catharina om twee uur 's morgens naar de Oude Zijl gehaald bij Marttie, de vrouw van Ebbe, de schoolmeester. Zij hielp haar aan een gezonde zoon. Catharina noteerde drie gulden.

14 mei: een wagenmakersgezin in Marrum

Op 14 mei werd Catharina om drie uur 's morgens naar Marrum gehaald bij de vrouw van Ebbe, een wagenmaker. Om vijf uur werd een kind geboren dat volgens Catharina ongeveer zeven maanden gedragen was. Zij noteerde dat de vrouw ongeveer een halve emmer vocht verloor. Alles liep volgens haar goed af. Voor haar hulp schreef zij drie gulden en zes stuivers op.

16 juli: een miskraam in Marrum

Op 16 juli hielp Catharina in Marrum Antie, de vrouw van Pitter Jopes. Zij kreeg een miskraam van een vrucht van ongeveer drie maanden. Catharina noteerde bij dit geval geen betaling.

2 augustus: een kind met een 'helm'

Op 2 augustus was Catharina bij Trintie, de vrouw van Pitter Naannes aan de Marrumer zeedijk. Tussen twee en drie uur 's middags werd een zoon geboren. Catharina schreef dat het kind met een 'helm' werd geboren: een deel van de vruchtvliezen zat nog over het hoofd. Ook noteerde zij dat het kind bij de voeten door de navelstreng was omsnoerd. Alles liep goed af. Zij schreef één gulden en acht stuivers op.

4 september: hevige pijn tussen de Oude en Nieuwe Zijl

Op 4 september werd Catharina tussen de Oude en Nieuwe Zijl gehaald bij een vrouw die zij Moy noemt. De naam van haar man is in de uitgegeven tekst niet ingevuld. De vrouw had volgens Catharina zeer hevige pijn. Catharina liet haar iets innemen. Daarna kwam een niet voldragen vrucht ter wereld. Zij noteerde twee gulden en vijftien stuivers.

Schippersgezinnen bij de zijlen en De Leye

Op 12 september werd Catharina 's morgens naar de Oude Zijl gehaald bij de vrouw van Rens, een schipper. Toen zij aankwam was er al iemand anders bij de vrouw. Catharina noteerde één gulden en achttien stuivers.

Op 20 maart 1694 hielp zij op de Oude Zijl Itzke, die zij uitdrukkelijk een schippersvrouw noemt, aan een zoon. Op 22 april werd zij op De Leye gehaald bij Wellemot, eveneens een schippersvrouw en volgens haar notitie een dochter van Johannes. De geboorte verliep goed. Het kind werd met een 'helm' geboren. Catharina noteerde één gulden en dertien stuivers.

Vervoer over water was in deze streek belangrijk. Bij veel afzonderlijke oproepen schrijft Catharina niet hoe zij reisde. Uit andere passages weten we wel dat zij gebruikmaakte van vervoer over water; later noemt zij bijvoorbeeld de trekschuit tussen Leeuwarden en Dokkum.

2 november 1693: Hincke, vrouw van koopman Bauwke Binders

Op 2 november werd Catharina in Marrum gehaald bij Hincke, de vrouw van koopman Bauwke Binders. In haar memoires schreef zij uitvoerig over deze bevalling. Zij bleef er een dag en een nacht en deed naar eigen zeggen alles wat haar vakkennis vereiste. De bevalling vorderde niet.

Catharina dacht dat zij de vrouw met een ingreep zou kunnen verlossen. Omdat zij nog maar kort als vroedvrouw werkte, wilde zij er een ervaren vroedmeester bij hebben. Ze schreef dat ze daarmee wilde voorkomen dat haar achteraf verwijten konden worden gemaakt.

In plaats daarvan liet Hincke een andere vroedvrouw halen. Volgens Catharina zei deze vrouw bij aankomst dat zij Hincke meteen zou kunnen verlossen en schoof zij Catharina geheel terzijde. De tweede vroedvrouw werkte vervolgens twee dagen met de barende vrouw zonder dat het kind werd geboren.

Catharina bemoeide zich opnieuw met de situatie. Zij zei tegen de andere vroedvrouw dat ze Hincke moest laten liggen en haar niet langer zo moest behandelen. De vroedvrouw meldde volgens Catharina eerst dat het kind met de rug voorlag en later met de schouder. Catharina onderzocht Hincke zelf. Zij stelde vast dat de ligging nauwelijks een handbreed was veranderd sinds haar eigen onderzoek van de dag ervoor.

Catharina drong erop aan onmiddellijk een vroedmeester uit Leeuwarden te halen: dokter Theodorus Winter. Toen hij arriveerde vroeg hij eerst aan Catharina hoe de toestand was, omdat zij als eerste bij Hincke was geweest. Daarna ondervroeg hij de andere vroedvrouw en onderzocht hij de barende vrouw.

Winter concludeerde dat zij het kind niet levend konden redden. Hij haalde het dode kind met een instrument. Hincke kreeg op de derde dag diarree en stierf. Catharina schreef dat Winter zich daarna zeer afkeurend uitliet over de andere vroedvrouw. Hij gaf Catharina volgens haar eigen herinnering een goed schriftelijk getuigenis en sprak met waardering over haar werk.

24 november: Plöntie en meester-wagenmaker Gerit Witzes

Op 24 november werd Catharina gehaald bij Plöntie, de vrouw van Gerit Witzes. Zij noemt hem meester-wagenmaker en schrijft dat hij 'aan de Heereweg' woonde. In Marrum zijn de Hoge Herenweg en de Lage Herenweg bekend. Uit Catharina's korte notitie blijkt niet welke van beide zij bedoelde.

Plöntie kreeg een dochter. Als de nageboorte niet vanzelf kwam, moest Catharina ingrijpen. In haar tweede aantekening over dezelfde geboorte schreef zij uitdrukkelijk dat zij de nageboorte zelf moest verwijderen. Zij noteerde één gulden en achttien stuivers.

Eind december: de dochter van een vroedvrouw op De Leye

Catharina beschreef ook een zeer zware bevalling bij de vrouw van een ruiter op De Leye. De moeder van de barende vrouw was zelf vroedvrouw en had haar al twee dagen en nachten geholpen. Het kind zat volgens Catharina diep vast.

Daarna werd Catharina gehaald. Zij schreef dat zowel zij als de barende vrouw het zeer zwaar hadden. Binnen ongeveer een half uur tot een uur werd een dochter geboren. Moeder en kind overleefden.

Er zit een verschil in de datering van haar eigen aantekeningen. In het gewone register staat 31 december 1693; in haar later geschreven memoires noemt zij 24 december. Daarom is hier geen preciezere datum gekozen.

27 januari 1694: Antie na twee dagen en nachten arbeid

Op 27 januari werd Catharina gehaald bij Antie, de vrouw van Derck Jans. Zij noteerde ook dat Antie eerder dienstmeid van Anne Teedes was geweest. Een andere hulpverlener was al twee dagen en nachten bij haar geweest.

Catharina trof haar er volgens haar eigen woorden ellendig aan. Het kind zat diep vast. Een voet lag bij het gezicht en zat op het schaambeen vast. De navelstreng lag om de benen en tweemaal om de hals. Het kind zat ongeveer twee uur vast tijdens de geboorte.

Catharina schreef dat zij de moed bijna opgaf. Met zeer veel moeite kreeg zij het kind los. De moeder herstelde. Uit haar korte register blijkt dat het kind het niet overleefde. Zij noteerde één gulden en twee stuivers.

1694: gewone en minder gewone geboorten

Op 15 januari werd Catharina op de Nieuwe Zijl gehaald bij Janneken, de vrouw van Anderis de Weert. De bevalling duurde volgens haar twee dagen, of een nacht en een dag. Er werd een dochter geboren. Zij noteerde drie gulden en zes stuivers.

Op 21 februari werd zij 's nachts naar de Nieuwe Zijl gehaald bij Antie, de vrouw van Sittze. Er werd een dochter geboren. Catharina schreef dat de geboorte natuurlijk verliep.

Op 14 april werd zij zaterdagavond om tien uur naar Stiens gehaald bij Gritti, de vrouw van Jan Casper. Er werd een zoon geboren. Het kind kwam met de handen in de geboorteopening.

Op 1 mei werd Catharina om middernacht in Marrum gehaald bij Ibel, de vrouw van kleermaker Haringh Schurtz. Er werd een zoon geboren. Catharina noteerde dat Ibel achttien jaar geen kind had gehad. De bevalling verliep goed. Zij schreef drie gulden en vier stuivers op.

Op 26 augustus werd zij op de Nieuwe Zijl gehaald bij Jelltie, de vrouw van Pitter Romkes. Er werden twee zoons geboren. Toen Catharina aankwam was de bevalling al begeleid door iemand anders. Zij schreef dat het redelijk goed ging en noteerde twee gulden, tien stuivers en acht penningen.

Op 27 augustus werd Catharina 's nachts om twee uur in Hallum gehaald bij de vrouw van Meyndert Lumes, glazenmaker. Om vier uur werd een dochter geboren. Alles verliep goed. Zij noteerde twee gulden en tien stuivers.

Op 6 september werd zij op de Oude Zijl gehaald bij de vrouw van Pitter Gellus. Pas twee dagen later werd een dochter geboren. Catharina noteerde twee gulden en vijftien stuivers.

Op 2 oktober werd zij op de Oude Zijl gehaald bij Martie, de vrouw van Jan Flackuyt. Jan was herbergier en daarnaast schoenmaker. Toen Catharina arriveerde was hun zoon al geboren. Zij noteerde twee gulden.

6 oktober 1694: te laat op Ameland

Op 6 oktober werd Catharina vanuit Hallum naar Nes op Ameland ontboden bij een schippersvrouw. De vrouw was al vier of vijf dagen in arbeid van een tweeling. Het eerste kind was levend geboren. Het tweede kwam twee dagen later dood ter wereld. Daarna bleef de nageboorte achter.

Catharina moest vervolgens over zee naar Ameland worden gehaald. Toen zij de deur binnenkwam, richtte de vrouw zich volgens haar memoires op en zei tegen haar: “vrouwtje, gij komt te laat.” Daarna sloot zij haar ogen en stierf onmiddellijk.

Catharina schreef dat zij ervan schrok. Zij meende achteraf dat zij moeder en kind misschien had kunnen behouden als zij eerder aanwezig was geweest. In haar register noteerde zij vijf gulden.

1695: de Heereweg, de zeedijk en een weduwe in Marrum

Op 22 januari 1695 werd Catharina om elf uur 's avonds aan de Heereweg gehaald bij Bauwkie, de vrouw van Ubel. Het kind was al geboren toen zij aankwam. Catharina hielp nog bij de nageboorte. Zij noteerde één gulden en acht stuivers.

Op 2 februari werd zij om twee uur 's morgens aan de zeedijk gehaald bij Trintie, de vrouw van Krelis Sackes. Zij hielp haar aan een zoon. Alles verliep goed. De betaling was achttien stuivers.

Op 10 maart werd Catharina in Marrum gehaald bij de weduwe van Hylltie Merttens. Haar eigen voornaam noteerde Catharina hier niet. De weduwe kreeg een zoon. Catharina schreef één gulden en acht stuivers op.

16 december 1695: een zeer zware tweelingbevalling

Op 16 december was Catharina op de Nieuwe Zijl bij Hantie, de vrouw van Teyrk Pitters. Het vruchtwater was al weg toen zij aankwam. Het eerste kind lag dwars voor de geboorteopening.

Catharina zocht de voeten en probeerde het kind daarmee voor de geboorte te brengen. Zij schreef dat dit zeer moeilijk ging. Het tweede kind lag met de zij voor. Ook dat kind moest zij draaien en bij de voeten brengen. Tijdens de geboorte sloot de baarmoeder zich volgens haar beschrijving om de hals van het kind.

De bevalling duurde van de ochtend tot de avond. In haar memoires schreef Catharina dat de moeder en één van de kinderen het overleefden. In haar register noteerde zij vooral dat de moeder na afloop gezond en wel was en noemde zij het een verschrikkelijk zware zaak.

Dit was volgens haar memoires haar laatste bevalling in deze omgeving voordat zij naar Dokkum ging.

26 en 29 december: van de zadelmaker naar een advocaat in Dokkum

Op tweede kerstdag werd Catharina gehaald bij Titetsken, de vrouw van zadelmaker Migiel. Zij hielp haar aan een zoon en noteerde drie gulden en drie stuivers.

Drie dagen later, op 29 december 1695, werd zij voor het eerst naar Dokkum gehaald. Haar patiënte was Diwke, de vrouw van advocaat Steenwick. Zij kreeg een zoon en alles verliep goed. Catharina noteerde vier gulden en acht stuivers.

Bij deze eerste Dokkumer geboorte sloot zij haar notitie af met een gebed waarin zij God vroeg haar vanaf dat moment zijn rijke zegen te geven.

Eind 1695 naar Dokkum

In de laatste week van 1695 verhuisde Catharina met haar zes kinderen naar Dokkum. In de jaren daarna groeide haar praktijk sterk. In de periode 1698-1712 begeleidde zij gemiddeld ongeveer 120 bevallingen per jaar.

Verder door de verhalen

Overzicht van vroedvrouw Catharina Schrader