Catharina Schrader - vroedvrouw in Friesland rond 1700

Catharina Geertruida Schrader (1656-1746) liet iets uitzonderlijks na. Meer dan een halve eeuw schreef zij op bij welke vrouwen zij werd gehaald, waar zij naartoe moest, hoe een bevalling verliep en wat zij ervoor betaald kreeg. Bij moeilijke of merkwaardige gevallen noteerde zij veel meer. Op hoge leeftijd verzamelde zij bovendien de gebeurtenissen die haar het meest waren bijgebleven.

Haar Memoryboeck brengt ons daardoor niet alleen bij het kraambed. We ontmoeten schippers, boeren, ambachtslieden, soldatenvrouwen, predikantsgezinnen en stadsbestuurders. We komen in kleine woningen en welgestelde huizen. We zien mensen naar Dokkum reizen met een trekschuit en vrouwen die onderweg onverwacht moesten bevallen. En steeds verschijnt dezelfde figuur: de vroedvrouw die werd gehaald en met de boodschapper meeging.

Haar aantekeningen voeren ons door Dokkum, over het platteland en naar de huizen van haar patiënten. Haar eigen Memoryboeck laat daarbij vaak verrassend precies zien wat zij aantrof en hoe zij handelde.

Een jeugd waarover zij zelf bijna niets vertelt

Over haar eerste levensjaren zwijgt Catharina zelf vrijwel geheel. Haar latere memoires beginnen niet met herinneringen aan haar jeugd, schooltijd of vriendinnen. Pas wanneer haar eerste man overlijdt en zij als volwassen vrouw met zes kinderen achterblijft, horen we haar eigen stem veel duidelijker. Voor haar jeugd zijn we daarom aangewezen op kerkelijke registers, familiegegevens en later historisch onderzoek.

Een familie van predikanten en hofpersoneel

Catharina werd in september 1656 geboren in Bentheim als dochter van Friedrich Schrader en Gertrud Nibberich. Haar vader was kleermaker aan het grafelijke hof. Aan moeders- en vaderskant waren er bovendien banden met predikanten. Haar grootvader Johannes Schrader was predikant in Gildehaus. Haar grootmoeder Catharina Kemener was een dochter van hofprediker Johann Kemener.

Dat betekent niet dat Catharina zelf een geleerde opleiding kreeg. Daarvoor is geen bewijs. Wel groeide zij op in een omgeving waarin kerk, lezen en het grafelijke hof dichtbij waren. Dat helpt verklaren waarom zij later zelf uitgebreid schreef, medische termen gebruikte en haar werk voortdurend vanuit haar geloof beoordeelde.

Catharina in Leiden

Rond 1680 vinden we verschillende leden van de familie Schrader in Leiden. Haar broer Ernst Wilhelm werkte er voor het stadsbestuur bij de financiële administratie. Een andere broer, Johann Hermann, zou later in Leiden voor predikant gaan studeren. Ook Catharina verbleef in de stad.

Hoe zij haar tijd in Leiden doorbracht weten we niet. We kennen geen school waar zij onderwijs volgde en geen vriendenkring uit haar jeugd. Wel staat vast dat de kerkenraad haar in mei 1682 een schriftelijk bewijs van haar kerkelijke lidmaatschap meegaf toen zij terugkeerde naar Bentheim. Leiden was dus geen kort bezoek. Catharina had er werkelijk gewoond.

Dat verblijf is belangrijk voor haar levensverhaal. Voordat zij in Friesland terechtkwam had zij al in een grote Hollandse universiteitsstad geleefd. We moeten daar geen onbekende opleiding bij bedenken, maar het laat wel zien dat haar wereld groter was dan Bentheim en later Hallum alleen.

Getrouwd met een chirurgijn

Op 7 januari 1683 trouwde Catharina in Bentheim met de 29-jarige chirurgijn Ernst Wilhelm Cramer. Ook hij kwam uit een medische familie: zijn vader Wolf Henrich Cramer was chirurgijn. De families kenden elkaar waarschijnlijk al langer.

Ernst Wilhelm had bovendien al banden met Friesland. In Hallum was hij eerder als chirurgijn werkzaam geweest. Na hun huwelijk kregen Catharina en Ernst Wilhelm eerst twee dochters in Bentheim. Rond 1686 verhuisde het gezin naar Hallum. Daar werden nog vier kinderen geboren.

Hallum rond 1710, kort na de jaren waarin Catharina hier met haar gezin woonde.
Lees meer over de geschiedenis van Hallum.

Catharina had dus vóór haar eerste eigen registratie als vroedvrouw zes zwangerschappen en bevallingen meegemaakt en jarenlang samengeleefd met een chirurgijn. Het is aannemelijk dat zij daardoor medische kennis en praktische ervaring had opgedaan. Hoe Ernst Wilhelm zijn vrouw precies bij zijn werk betrok, weten we niet. Een formele verloskundige opleiding van Catharina is evenmin aangetoond.

Een chirurgijn aan het werk rond 1715. Catharina was getrouwd geweest met chirurgijn Ernst Wilhelm Cramer.
Lees meer over de geschiedenis van de gezondheidszorg in Friesland.

Vanaf haar 38ste horen we Catharina zelf

Vanaf het overlijden van haar man verandert het karakter van de bronnen. Nu kunnen we naast archiefstukken steeds vaker Catharina zelf volgen. Zij vertelt over verdriet, angst, zware reizen, moeilijke bevallingen, haar geloof en haar gevoel van verantwoordelijkheid. Vanaf dit punt wordt haar levensverhaal veel persoonlijker.

Weduwe met zes jonge kinderen

Op 4 februari 1692 overleed haar man. Catharina bleef achter met zes jonge kinderen. In haar latere herinneringen noemde zij hem haar geleerde en hooggeachte man. Zijn dood veranderde haar leven ingrijpend.

Een jaar later begon zij haar bevallingen systematisch op te schrijven. Waarom zij juist toen als vroedvrouw begon is niet volledig bekend. Haar huwelijk met een chirurgijn kan haar medische kennis hebben gegeven. Ook haar eigen zwangerschappen en bevallingen zullen belangrijk zijn geweest.

9 januari 1693: haar eerste genoteerde bevalling

De eerste aantekening is meteen een moeilijke bevalling. Op 9 januari 1693 werd Catharina om vijf uur in de ochtend gehaald bij Pietje, de vrouw van Jan Wobbes. Het kind kwam met het gezicht naar boven. Daarna bleef de nageboorte vastzitten. Catharina maakte die met haar vingers los. Moeder en zoon overleefden de bevalling.

Het is kenmerkend voor haar aantekeningen. Ze noteerde het tijdstip, de vrouw, wat er misging, wat zij deed en hoe het afliep. Haar geloof klinkt er voortdurend in door. Een goede afloop schreef zij niet alleen aan haar eigen handelen toe, maar vooral aan Gods hulp.

Reconstructie van een bevalling in Dokkum in de tijd van Catharina Schrader. Geboorten vonden thuis plaats.

Lees meer over bevalling en kraamzorg in Friesland.

Een vroedvrouw die voortdurend onderweg was

Wie alleen aan Hallum denkt, krijgt een verkeerd beeld van haar eerste jaren. Tussen 1693 en 1695 noteerde zij veertig bevallingen. Slechts acht daarvan vonden in Hallum zelf plaats. Zij ging onder meer naar Marrum, de Oude en Nieuwe Zijl, Sint Annaparochie, De Leye, Stiens en Wijns.

Het Memoryboeck vertelt meestal niet precies hoe zij reisde. Zij schrijft wel dat zij werd 'gehaald'. Voor grotere afstanden zal zij vaak met degene die haar kwam waarschuwen zijn teruggereisd. In haar aantekeningen worden een slee en later een arreslee genoemd. Ook vervoer over water moet in het waterrijke Friesland belangrijk zijn geweest.

Reconstructie van een vroedvrouw die over het water naar een patiënt reist, zoals in het waterrijke Friesland rond 1700 mogelijk was.
Lees meer over bevalling, kraamzorg en de reizen van vroedvrouwen.

1694: ontboden naar Ameland

Een van haar opvallendste vroege reizen begon op 6 oktober 1694. Catharina werd naar Nes op Ameland ontboden. Een schippersvrouw was al vier of vijf dagen in barensnood.

Het ging om een tweeling. Het eerste kind werd levend geboren. Het tweede kwam pas twee dagen later en was dood. Ook de nageboorte was achtergebleven. Toen Catharina uiteindelijk bij de vrouw aankwam, trof zij haar zo verzwakt aan dat zij naar eigen zeggen niets meer voor haar kon doen.

De korte notitie laat veel zien. Een gezin op een eiland kon deskundige hulp van ver laten komen, maar de reis kostte tijd. Terwijl Catharina onderweg was, ging de bevalling door. Het is een van de verhalen die op een afzonderlijke pagina uitgebreider wordt gevolgd.

1695: naar Dokkum

Aan het einde van 1695 verhuisde Catharina met haar kinderen naar Dokkum. Voor haar gezin bood de stad meer mogelijkheden. Haar kinderen konden er onderwijs volgen aan de Latijnse School. Zelf bouwde zij er in korte tijd een zeer grote praktijk op.

We kunnen haar ook een plaats in de stad geven. Onderzoek in de belastingregisters wijst uit dat zij op de Hogepol woonde, dicht bij de Hanspoort. Een akte vermeldt dat de weduwe Cramer in 1700 een huis kocht 'ontrent de Hoogepolle'. Vanuit deze buurt vertrok zij naar patiënten in Dokkum en naar dorpen buiten de stad.

Tussen 1698 en 1712 begeleidde zij gemiddeld ongeveer 120 bevallingen per jaar. Van 1.993 bevallingen uit haar eerste lange Dokkumer periode vonden er ongeveer 225 buiten de stad plaats. Het grootste deel daarvan lag binnen enkele kilometers van Dokkum.

Lees meer over Dokkum in de 18de eeuw.

Dokkum door de ogen van Catharina

Het Memoryboeck is daardoor ook een bijzonder document over Dokkum. Catharina noemt de stadspoorten, straten, bolwerken, molens en herbergen. Zij kwam bij vrouwen van vrijwel alle standen en beroepen over de vloer.

In 1729 hielp Catharina bij de bevalling van Geertje Clases Jilderda, de vrouw van Johannes Tadema. In 1755 werd Jan de Soete, die als weverknecht bij Tadema werkte, wegens diefstal veroordeeld. Het verhaal van Jan de Soete bij burgemeester Tadema in Dokkum (1755) beschrijft die latere strafzaak. Schraders dagboek bevat geen verslag van de diefstal.

Een eenvoudig arbeidersgezin rond 1715. Catharina kwam in Dokkum bij gezinnen uit zeer verschillende sociale lagen.
Lees meer over wonen in de Friese steden.

Soms was haar patiënt niet eens een inwoner. In 1696 hielp zij bijvoorbeeld een boerenvrouw die van buiten naar Dokkum was gekomen om handel te drijven. Andere vrouwen raakten tijdens hun reis in barensnood. In haar boek verschijnen het Harlinger schip en het Groninger trekschip. Ook herbergen als De Drie Leeuwen en De Hollandse Tuin komen voor.

Een vroedvrouw die ’s nachts onderweg is, rond 1715. In haar Memoryboeck beschreef Catharina herhaaldelijk dat zij voor een bevalling werd gehaald.
Lees meer over het werk van vroedvrouwen en bevallen thuis.

Dokkum rond 1710. Vanuit deze kleine omwalde stad trok Catharina naar patiënten in de wijde omgeving.

1713: opnieuw getrouwd

Op 22 februari 1713 trouwde Catharina met Thomas Higt, goud- en zilversmid en jarenlang een van de burgemeesters van Dokkum. Haar leven veranderde opnieuw. Tijdens de acht jaren van dit huwelijk nam haar vroedvrouwenpraktijk sterk af.

Thomas Higt overleed in 1721. Catharina werd voor de tweede keer weduwe en pakte haar werk weer op. Zij was inmiddels in de zestig, maar bleef nog vele jaren als vroedvrouw actief.

Reconstructie van Catharina Schrader in Dokkum rond 1720.
Bekijk de verhalen uit haar praktijk in Dokkum.

Grootmoeder aan het kraambed

Haar beroep en haar familie kwamen soms letterlijk bij elkaar. In 1718 hielp Catharina bij de geboorte van haar eerste kleinkind. Ook bij de volgende kinderen van haar dochter Geertruida Elisabeth was zij de vroedvrouw.

De vreugde werd vaak gevolgd door verdriet. Van de zes kinderen in dit gezin overleden er vier jong. Zulke verliezen waren voor Catharina geen abstracte cijfers. Zij zag kindersterfte bij haar patiënten en binnen haar eigen familie.

Op hoge leeftijd opnieuw de pen ter hand

Catharina beperkte zich niet tot haar korte registraties. Toen zij ongeveer 84 jaar oud was, keek zij terug op haar leven. Zij nam haar oude aantekeningen erbij en verzamelde de merkwaardigste en moeilijkste gebeurtenissen die zij had meegemaakt. Zij schreef dat ook haar nakomelingen daarvan zouden kunnen leren.

In deze memoires komt een korte registratie uit het jaar van de bevalling soms terug als een veel uitgebreider verhaal. Daardoor horen we niet alleen wat er gebeurde, maar soms ook waarom Catharina een geval tientallen jaren later nog niet was vergeten.

Tot haar laatste jaren

Met het ouder worden werd Catharina zich steeds bewuster van haar afnemende kracht. Toch bleef zij helpen. In 1744 leek zij haar praktijk te hebben beëindigd, maar zij maakte nog uitzonderingen. Haar laatste geregistreerde bevalling vond in februari 1745 plaats en was opnieuw een gecompliceerd geval.

Een jaar later, in 1746, overleed Catharina Schrader. Haar aantekeningen bleven bewaard. Daardoor kunnen we ruim drie eeuwen later nog steeds met haar meegaan naar kraamkamers, boerderijen, herbergen, dorpen en huizen in Dokkum.

De verhalen van Catharina Schrader

De uitgebreide gevallen zijn per periode bijeengebracht. De pagina’s volgen zoveel mogelijk Catharina’s eigen aantekeningen over plaats, gezin, verloop van de bevalling, hulp van anderen en afloop.

Instrumenten en middelen van Catharina Schrader

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie.