Deze pagina is gebaseerd op de bewaard gebleven aantekeningen van vroedvrouw Catharina Geertruida Schrader. Zij was als vroedvrouw actief van 1693 tot 1745 en woonde in deze jaren in Dokkum.

Lees het overzicht van haar leven en werk.

Everdina Luidema aan de Breedstraat (1740)

Everdina Luidema was een dochter van Pieter Luidema en de vrouw van Claas Jans. Het gezin woonde aan de Breedstraat in Dokkum . In een stuk uit 1740 wordt het adres aangeduid als de “Breede wegh”. Claas werkte als chercher, een opzichter of toezichthouder. Catharina noemt hem in haar eigen register daarnaast koopman.

In de nacht van 24 op 25 september 1740 beviel Everdina van een zoon. Catharina schreef de bevalling op zaterdag 25 september in haar register. Zij noteerde dat Everdina in zeven jaar niet had gekraamd. Voor haar hulp schreef Catharina twee gulden op.

Na eerdere bevallingen ernstig verward

De geboorte zelf nam in Catharina's register maar enkele regels in beslag. Uit de latere verklaringen rond Everdina blijkt dat Catharina het gezin al veel langer kende. Voor het Hof verklaarde zij dat zij de vrouw van Claas Jans drie keer als vroedvrouw had geholpen. Na die bevallingen had zij Everdina telkens ernstig verward meegemaakt. Catharina gebruikte daarvoor woorden als “dwijlhoofdig” en “krankzinnig”. Zij herinnerde zich dat Everdina bij een eerdere gelegenheid naakt het huis uit was gelopen.

Ook andere mensen in Everdina's omgeving hadden haar na een eerdere kraamperiode in deze toestand gezien. Uit een brief die later in het procesdossier terechtkwam, blijkt dat zij toen voortdurend in de gaten moest worden gehouden. Messen en andere scherpe voorwerpen werden bij haar vandaan gehouden. Er werd zelfs op gelet dat zij niet bij de regenwaterbak achter het huis kwam.

We zouden zo'n toestand tegenwoordig omschrijven als een ernstige psychische ontregeling na de bevalling. Uit de stukken van 1740 kunnen we echter geen moderne medische diagnose met zekerheid stellen. De mensen die Everdina kenden beschreven vooral wat zij zagen: grote verwarring, onvoorspelbaar gedrag en perioden waarin zij voortdurend bewaakt moest worden.

“Mijn kind, mijn kind”

Enkele weken na de geboorte ging het opnieuw mis. Volgens de stukken die H. Hietkamp uit het strafdossier beschreef, had Everdina al een paar keer gedreigd haar kind in het water te gooien. Op een morgen hoorde de 43-jarige buurman Alle Jans haar hard schreeuwen. Zij stond voor de stoep van het huis op straat en riep dat zij haar kind in de bak had gegooid.

Achter het huis lag een regenwaterbak. Alle Jans begreep waar hij moest zoeken. Hij pakte een lange stok en probeerde het kind in de bak te vinden, maar kreeg het niet boven. Daarna kwam Berent Hendriks, de doodgraver van Dokkum, helpen. Hij had een lange stok met een haak eraan. Daarmee dregde hij in het water en haalde uiteindelijk het kind naar boven. Het was in doeken gewikkeld en was overleden.

Het nieuws verspreidde zich snel in de straat. Buurtbewoners kwamen naar de regenwaterbak. Volgens de beschrijving stonden zij er “ach en wee” roepend omheen. Doeke de Haan, lid van de vroedschap van Dokkum, verscheen eveneens bij het huis. Hij stuurde de toegestroomde mensen weg. Rinske Annes had hem gewaarschuwd met het bericht dat Everdina haar kind in de bak had verdronken.

Een brief aan Everdina's moeder

In het strafdossier bevond zich ook een brief voor Everdina's moeder, de weduwe van Pieter Luidema. De brief was geschreven door Johanna Boeijenck. Zij kende Everdina uit een eerdere kraamperiode en herinnerde zich hoe ernstig zij toen in de war was geweest. Volgens haar moest Everdina destijds zo scherp worden bewaakt dat men ervoor zorgde dat zij niet bij messen, andere scherpe voorwerpen of de regenwaterbak kon komen.

Johanna bood aan daarover een verklaring af te leggen en haar woorden zo nodig onder ede te bevestigen. Zij raadde Everdina's moeder aan zoveel mogelijk andere getuigen te zoeken en de verklaringen snel bij het Hof te laten bezorgen. De adreszijde van de brief is bijzonder concreet. De brief moest worden bezorgd aan de weduwe van Pieter Luidema, wonend aan de “Breede wegh” in Dokkum. Er stond bovendien bij dat hij met het schip van twaalf uur op 21 november 1740 werd verzonden.

Zo bevat het dossier niet alleen een strafzaak, maar ook kleine gegevens over het dagelijkse leven: het adres van de familie, het regenwater achter het huis, buren die op het geschreeuw afkwamen, de doodgraver die met zijn gereedschap hielp en een brief die met een vaste scheepsdienst naar Dokkum werd gestuurd.

Catharina wordt gehoord

Catharina werd als getuige gehoord omdat zij Everdina tijdens meerdere kraamperioden had meegemaakt. Zij vertelde dat zij Everdina na iedere bevalling ernstig verward had gezien. Later verklaarde zij ook dat zij op de dag van het voorval als goede vriendin naar haar toe was gegaan en dezelfde verwardheid opnieuw had aangetroffen.

Catharina maakte daarbij onderscheid tussen Everdina tijdens deze perioden en Everdina wanneer zij helder was. Zij verklaarde dat Everdina bij haar verstand een gewetensvolle en godsdienstige vrouw was en haar twee kinderen zorgvuldig in het geloof opvoedde. Voor de beoordeling van de zaak was dat belangrijk: Catharina beschreef de ernstige verwardheid als iets dat telkens rond de kraamperiode optrad.

Voor het Hof van Friesland

De zaak kwam voor het Hof van Friesland in Leeuwarden . Volgens de gegevens uit dossier 1898 van de Criminele Sententies verscheen Everdina op 2 december 1740 voor het Hof. De rechters oordeelden dat zij tijdens de daad krankzinnig was geweest en dat haar de dood van het kind daarom niet kon worden toegerekend. Zij werd vrijgesproken.

Vrijspraak in een tijd van zware straffen

Op 2 december 1740 deed het Hof uitspraak. Everdina werd vrijgesproken. De rechters waren van oordeel dat zij krankzinnig was geweest toen zij haar kind in de regenwaterbak gooide en dat de daad haar daarom niet kon worden toegerekend.

Dat was een belangrijke uitkomst. Op het doden van een pasgeboren kind stonden in deze tijd zeer zware straffen. Uit de Friese rechtspraak zijn vrouwen bekend die voor het ombrengen van een kind ter dood werden gebracht, onder meer door verdrinking. Everdina ontliep zo’n straf omdat het Hof haar geestelijke toestand bij het oordeel betrok.

Op 18 oktober 1740 werd Everdina volgens de procesgegevens beschuldigd van het verdrinken van haar kind. Catharina werd de volgende dag als getuige gehoord. Op 2 december volgde het vonnis van het Hof van Friesland.

Everdina Luidema of Everdina Snidema

Ook haar achternaam verschilt tussen de bronnen. In de transcriptie van Catharina's register staat Everdina Snidema. In de Criminele Sententies van het Hof van Friesland staat zij als Everdina Luidema vermeld. De gegevens uit het strafdossier noemen bovendien haar vader Pieter Luidema en haar moeder als de weduwe van Pieter Luidema. Daarom gebruiken we op deze pagina de naam Everdina Luidema.

Overzicht Catharina Schrader

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.