Wat zat er in de tas van vroedvrouw Catharina Schrader?

Deze pagina is gebaseerd op de bewaard gebleven aantekeningen en latere herinneringen van vroedvrouw Catharina Geertruida Schrader. Zij was als vroedvrouw actief van 1693 tot 1745 en woonde later in Dokkum .

Catharina heeft nergens een volledige inventaris van haar uitrusting opgeschreven. Toch noemt zij verspreid door haar Memoryboeck genoeg voorwerpen en behandelingen om een deel ervan te reconstrueren. Van Lieburg wees daarbij op een schaar, een klysteerspuit, een katheter, een band en verloskundige haken. Catharina schreef bij een moeilijke bevalling zelfs dat zij haar instrumenten had meegenomen omdat zij al vermoedde dat er iets mis was.

De schaar

Catharina noemt een schaar in haar aantekeningen. De bron vertelt niet dat zij die standaard voor gewoon knipwerk rond iedere bevalling gebruikte. Wel is één zeer ingrijpend gebruik bekend. Bij een bevalling van een overleden en vastzittend kind sneed zij een arm af om ruimte te maken. Toen dat niet voldoende hielp, moest zij alsnog een haak gebruiken. Zulke handelingen waren bedoeld om de moeder te kunnen verlossen nadat het kind niet meer te redden was.

Een spuit voor een klysma

Ook een klysteerspuit komt voor. Daarmee bracht zij vloeistof via de anus in de darm. Welke vloeistof zij gebruikte, schreef zij niet altijd op.

Een concreet voorbeeld staat in 1704. Bij Rimke, de vrouw van stadsbode Jackop Fockeles, gaf Catharina tijdens een moeilijke bevalling tweemaal een klysma. Kort daarna werden twee dochters geboren.

Een katheter

Catharina noemt een katheter een 'carteer'. Daarmee kon zij de blaas legen wanneer een vrouw niet zelf kon plassen. Het Memoryboeck laat daarmee zien dat haar werk meer omvatte dan alleen het opvangen van een kind.

Een band om een voet

In 1701 gebruikte Catharina een band tijdens een bijzonder moeilijke keerhandeling. Het kind lag met de buik naar de geboorteopening en beide handen staken naar buiten. Zij wist met veel moeite één voet te bereiken, bond daar een band om en kon de voet daarna naar zich toe trekken. Dit is rechtstreeks in haar eigen beschrijving terug te vinden. Het is daarom beter van een band te spreken dan van een algemene voorraad 'verbandmateriaal', waarvoor haar notities geen volledige inventaris geven.

De verloskundige haak

De haak was het meest ingrijpende instrument dat Catharina zelf noemt. Hij hoorde niet bij een gewone bevalling. In de door Kloosterman onderzochte gevallen werd hij gebruikt wanneer het kind al overleden was en niet op een andere manier geboren kon worden.

Kloosterman telde zes gevallen waarin Catharina zelf een haak gebruikte. In tien andere moeilijke bevallingen werd een vroedmeester ingeschakeld voor een instrumentele verlossing. Zo moest Catharina in 1703 bij Antie, de vrouw van wagenmaker Hottze, na een dag en een nacht zware weeën uiteindelijk een haak in de mond van het overleden kind aanbrengen om het vastzittende kind te kunnen halen.

Wanneer kwam een vroedmeester erbij?

Een vroedmeester of vroedman was een man die zich bezighield met moeilijke bevallingen en instrumenten kon gebruiken. Vaak had hij een achtergrond als chirurgijn of arts. Catharina begeleidde verreweg de meeste bevallingen zelfstandig, maar bij een vastzittend kind of een situatie waarin haar eigen handgrepen niet hielpen, kon extra hulp worden ingeroepen.

Op 7 september 1701 waren bijvoorbeeld twee dokters en meester Pitter aanwezig bij Duttie, de vrouw van bakker Klas Jellerda. Catharina schreef dat het kind vastzat en dat zij met haar eigen middelen niet verder kwam. Meester Pitter moest het met instrumenten halen.

Het bed en verschillende houdingen

Catharina noemt het bed herhaaldelijk, maar nergens een vaste baringsstoel. Haar aantekeningen laten juist zien dat zij de houding van een vrouw soms bewust veranderde. Bij moeilijke keerhandelingen zette zij een vrouw met het hoofd voorover. Bij andere gevallen vermeldde zij dat een vrouw op het bed werd verlost.

Daarom is uit haar notities geen enkele vaste geboortehouding af te leiden.

Warme behandelingen met moederkruiden

Catharina gebruikte geregeld 'stoving' wanneer er onvoldoende ontsluiting was. Zij beschreef zo'n behandeling als een warm bad of warme behandeling met moederkruiden. Het doel was volgens haar de delen zachter en soepeler te maken en de doorgang te verruimen.

In 1700 paste zij dit toe bij Tetie, de vrouw van trekschipper Liwe Douwes. Tetie was volgens Catharina al op leeftijd en had geen ontsluiting. Na de stoving met moederkruiden kon Catharina haar helpen bij de geboorte van een levende zoon. In 1704 combineerde zij bij Romkie, de vrouw van slager Jorgen Sticker, stoving met haar 'handkunst' om alsnog ruimte te maken voor een tweelingbevalling.

Mirre en aloë

Van Lieburg wees erop dat Catharina in één geval een kompres combineerde met een tinctuur van mirre en aloë. Elders noemt zij geneesmiddelen zonder het recept op te schrijven. Haar middelen konden bedoeld zijn om weeën te bevorderen, een nageboorte uit te drijven, bloedverlies te helpen stoppen of pijn te verlichten.

Geen moderne verdoving

Verdoving zoals later met ether of chloroform bestond in Catharina's tijd niet. Zij vermeldt wel geneesmiddelen die tegen pijn werden gegeven, maar vaak niet welke stof dat precies was. Daarom is het niet verantwoord om zonder een concrete aantekening te zeggen dat zij standaard opium, laudanum of brandewijn als pijnstilling gebruikte.

Brandewijn komt wel voor in haar eigen verhaal over de barre sledetocht naar Wijns in 1693. Daar was Catharina zelf bijna bevroren en goten de aanwezigen brandewijn in haar mond om haar weer bij te brengen. Dat is geen bewijs voor standaardgebruik tijdens bevallingen.

Haar handen waren haar belangrijkste instrument

Het grootste deel van haar werk deed Catharina zonder metalen instrumenten. Zij onderzocht met haar handen hoe het kind lag, brak soms de vliezen, maakte met haar vingers ruimte en keerde verkeerd liggende kinderen. Bij een vastzittende nageboorte maakte zij die soms met haar vingers los.

In een latere aantekening beschreef zij het maken van ontsluiting heel concreet als het telkens met haar vingers proberen de baarmoedermond te openen. Juist zulke passages laten zien hoeveel van haar vakmanschap bestond uit voelen, positie bepalen en met de hand ingrijpen.

Waste Catharina haar handen?

Het Memoryboeck geeft daarop geen duidelijk antwoord. Zij beschrijft veel inwendige onderzoeken en handelingen, maar noteert geen vaste routine van handen wassen of ontsmetten. Dat bewijst niet dat zij haar handen nooit waste. Het betekent alleen dat haar aantekeningen daar geen betrouwbare uitspraak over toelaten.

Geen complete tas, wel een herkenbare uitrusting

Een complete lijst van alles wat Catharina meenam bestaat niet. Haar eigen notities en de analyse van Van Lieburg maken wel duidelijk dat zij bij een moeilijke bevalling instrumenten en geneesmiddelen kon meenemen en dat zij soms vooraf al rekening hield met complicaties. De kern van haar werk bleef echter haar eigen handvaardigheid en ervaring.

Lees meer over bevalling en kraamzorg in Friesland.

Lees meer over gezondheidszorg in Friesland.

Verder door de verhalen

Overzicht van vroedvrouw Catharina Schrader