Jan de Soete: gestolen weefgoed in Dokkum (1755)

Op 29 november 1755 veroordeelde het Hof van Friesland de weversknecht Jan de Soete wegens diefstal. Hij werkte bij burgemeester Johannes Tadema in Dokkum. Volgens de strafnotitie had hij goederen gestolen die op de weefgetouwen zaten. De rechters legden hem geseling, brandmerking en vijf jaar verbanning op.

Een weversknecht uit Zwolle

De index op de criminele sententies vermeldt een gegeven dat in het korte strafafschrift ontbreekt: Jan was afkomstig uit Zwolle. Zijn beroep staat daar als weversknecht. Zijn dossier kreeg het nummer 2629. Het vonnis is gedateerd op 29 november 1755.

De index vermeldt geen leeftijd, ouders, vrouw of kinderen. Ook is niet gevonden wanneer Jan Zwolle verliet, hoe lang hij in Dokkum werkte of waarom hij juist bij Tadema in dienst kwam. Hij wordt in de strafnotitie niet als eigenaar van een weverij genoemd, maar als knecht die bij Tadema werkte.

Wat lag er op de weefgetouwen?

Een wever werkte met gespannen lengtedraden op een weefgetouw. Daar werden dwarsdraden doorheen gebracht om stof te maken. Een knecht kon helpen bij het opzetten van het getouw, het weven of het afwerken van het werk. Dit beschrijft het ambacht in het algemeen; Jans precieze taken zijn niet overgeleverd.

De oude strafnotitie omschrijft de buit als wat op de weefgetouwen zat. Dat is concreter dan een algemene vermelding van diefstal, maar vertelt niet hoeveel stof of garen verdween. De soort textiel, waarde, eigenaar van de grondstoffen, ontdekker van de diefstal en plaats waar de goederen teruggevonden werden, zijn niet bekend. Er is ook geen bewijs gevonden dat Jan met medeplichtigen handelde.

Johannes Tadema: chirurgijn, winkelier en burgemeester

Jans werkgever Johannes Tadema had in Dokkum meerdere functies. Op 9 juni 1727 werd hij na een examen toegelaten tot het chirurgijnsgilde. Een chirurgijn verrichtte onder andere heelkundige behandelingen. Op 11 augustus van dat jaar trouwde hij met Geertje Clases Jilderda.

In het belastingregister van 1749 werd Tadema als winkelier in het Groot Breedstraatster-espel opgenomen. Bij zijn huishouden waren drie volwassenen en drie kinderen geteld. In 1755 was hij burgemeester. Hij komt ook in 1758 nog voor als chirurgijn en burgemeester, onder meer bij een regeling voor de Dokkumse chirurgijns.

Het familieonderzoek naar de Tademas noemt een woonhuis van Johannes aan de Grote Breedstraat. Het vonnis zegt echter niet waar de weefgetouwen stonden. We kunnen die werkplek dus niet zonder meer in zijn woonhuis of winkel situeren.

Een dagboek over het gezin Tadema

De Dokkumse vroedvrouw Catharina Geertruida Schrader en haar dagboek schreef in haar Memoryboeck over de bevalling van Geertje Clases, de vrouw van Johannes Tadema, in 1729. Zij noemde het zware werk en noteerde:

"Durde een etmal. Swar arbeit."

Schrader schreef ook dat moeder en dochter na de bevalling nog leefden en noteerde een betaling van vier gulden. De doopregistratie en het dagboek verschillen in datering. Dit dagboekfragment gaat over het gezin van Jans latere werkgever, ruim vijfentwintig jaar vóór de diefstal. Het is geen verklaring over Jan de Soete.

29 november 1755: het vonnis

Wopke Eekhoff nam de zaak in zijn afschrift van bijzondere criminele sententies op. Over de diefstal en de straf schreef hij:

"wegens het steelen van hetgeen op de weeftouwen zat, gegeeselt, gebrandmerkt en 5 jaar gebannen."

Geseling betekende dat Jan met slagen werd gestraft. Bij brandmerking werd met een heet ijzer een blijvend teken aangebracht. Het afschrift noemt niet welke lichaamsdelen werden getroffen, hoe de straf precies werd uitgevoerd en waar dat gebeurde. De kaart van de Leeuwarder gerechtsplaatsen in de rechterkolom is daarom alleen ter oriëntatie.

De notitie noemt vijf jaar verbanning, geen vijf jaar tuchthuis. Welke precieze grenzen het verbanningsbevel voor Jan stelde, blijkt niet uit dit beknopte afschrift. Ook is niet vastgesteld waar hij na het vonnis ging wonen.

Het leven na de straf

De vijfjarige termijn zou, zonder andere besluiten, eind 1760 zijn verstreken. Daaruit volgt niet dat Jan toen terugkeerde naar Zwolle of Dokkum. Er is geen terugkeer, nieuw werk, huwelijk, overlijden of latere strafzaak van deze Jan vastgesteld. Personen met dezelfde naam in andere steden kunnen niet zonder aanvullende gegevens met hem worden vereenzelvigd.

De archiefindex maakt gericht verder onderzoek mogelijk: bij het Hof van Friesland staat zijn zaak onder inventarisnummer 2629. Het oorspronkelijke dossier kan meer gegevens bevatten over de goederen, de ontdekking van de diefstal, het onderzoek en mogelijke verklaringen. De online geraadpleegde index geeft die inhoud niet.

Wilt u reageren?

Heeft u een originele verklaring, een advertentie over de werkplaats of een document over Jan de Soete? Stuur uw reactie over deze zaak.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.