Gooike Aukes en Jan Everts: een strafzaak in Oude Bildtzijl (1771)

Op 23 februari 1771 veroordeelde het Hof van Friesland in Leeuwarden twee mensen uit het Bildt. Gooike Aukes werkte als dienstmeid op de boerderij van Jan Everts in Oude Bildtzijl. Jan was een gehuwde huisman, een boer met een eigen bedrijf. Hun zaak ging over hun seksuele verhouding, een zwangerschap, het overlijden en verbergen van Gooikes eerstgeboren kind en de middelen die Jan haar had gegeven om een zwangerschap af te breken.

Het bewaarde strafregister vermeldt alleen Gooikes veroordeling. Uit een onderzoek van Greddy Huisman en Siem van der Woude uit 1988, gebaseerd op Friese strafdossiers, blijkt dat ook Jan Everts op dezelfde dag werd veroordeeld. Zij kregen verschillende straffen.

Gooike werkte bij Jan Everts

De index op de criminele sententies noemt haar Gooyke Aukes. Zij staat daarin als dienstmeid, afkomstig van Nieuwe Bildtzijl. De samenvattende strafnotitie noemt haar daarentegen Gooike Aukes van Oude Bildtzijl. Het onderzoek uit 1988 verbindt de zaak aan Oude Bildtzijl, waar Jan Everts zijn boerderij had.

Die gegevens hoeven elkaar niet tegen te spreken: iemand kon uit Nieuwe Bildtzijl komen en in Oude Bildtzijl werken. Het exacte geboortehuis, haar leeftijd, de naam van haar ouders en de datum waarop ze op Jans boerderij ging werken, zijn uit de nu geraadpleegde teksten niet bekend.

De gehuwde boer en zijn dienstmeid

Volgens Huisman en Van der Woude had Jan Everts herhaaldelijk seksuele omgang met zijn jonge dienstmeid. Jan was op dat moment getrouwd. De onderzoekers schrijven ook dat het hele dorp schande sprak over de verhouding. Namen en letterlijke verklaringen van die dorpsbewoners zijn in de gepubliceerde bespreking niet opgenomen.

Jan had Gooike volgens dezelfde publicatie beloofd met haar te trouwen zodra zijn vrouw was overleden. Het is niet bekend wanneer hij die belofte deed, hoe oud zijn vrouw was, wat zij van de verhouding wist of hoe Gooike op de belofte reageerde. We mogen de belofte daarom niet als een eigen, rechtstreeks overgeleverd citaat van Jan presenteren.

Middelen om een zwangerschap af te breken

De onderzoekers vermelden dat Jan aan Gooike middelen gaf die bedoeld waren om een zwangerschap af te breken. Ze noemen deze abortiva. Het is uit hun korte beschrijving niet duidelijk welke middelen hij gaf, wanneer, in welke hoeveelheid en of Gooike ze daadwerkelijk gebruikte.

Ook is niet vastgesteld of er een of meer zwangerschappen aan voorafgingen. De latere vonnisaantekening spreekt alleen over haar eerstgeboren kind.

Het overlijden en verbergen van het kind

Wopke Eekhoff nam in zijn afschrift van opmerkelijke criminele sententies een korte aantekening over deze zaak op. De oorspronkelijke bewoordingen zijn:

Dit is de formulering van de strafrechtelijke aantekening. Zij vermeldt niet op welke dag het kind werd geboren, waar de geboorte plaatsvond, of er iemand bij aanwezig was, waar het kind werd aangetroffen of hoe artsen of getuigen het overlijden onderzochten. De naam, het geslacht en een eventuele begraafplaats van het kind ontbreken eveneens.

De woorden in de strafnotitie moeten als de vastlegging van de veroordeling worden gelezen. Uit het korte afschrift kunnen we geen uitvoerig verhoor of een eigen verklaring van Gooike reconstrueren.

23 februari 1771: twee afzonderlijke vonnissen

De archiefindex geeft voor beide verdachten dezelfde vonnisdatum:

• Gooike, in de archiefindex Gooyke Aukes genoemd, dienstmeid afkomstig van Nieuwe Bildtzijl: criminele sententie nummer 3282.
• Jan Everts, afkomstig van Oude Bildtzijl: criminele sententie nummer 3283.

Het onderzoek uit 1988 noteert Gooikes straf nauwkeuriger dan het korte afschrift: zij kreeg geseling, brandmerking, tepronkstelling en zeven jaar tuchthuis. Tepronkstelling betekende dat de veroordeelde bij de strafuitvoering aan het publiek werd getoond.

Jan Everts kreeg volgens hetzelfde onderzoek geseling en drie jaar verbanning. Hij kreeg dus niet dezelfde straf als Gooike. Het beschikbare onderzoek vermeldt niet waar in Leeuwarden de lijfstraffen van deze twee mensen precies werden uitgevoerd.

De tijd na het vonnis

Gooike was tot zeven jaar tuchthuis veroordeeld. De stukken die nu digitaal zijn gecontroleerd, tonen niet wanneer zij de gevangenis binnenkwam, of zij de volledige straf uitzat en waar zij later woonde. Zeven jaar vanaf februari 1771 zou tot februari 1778 lopen, maar dat is geen aangetroffen ontslagdatum.

Jan werd voor drie jaar verbannen. Er is geen gecontroleerd bewijs gevonden waar hij die jaren verbleef, of hij daarna naar het Bildt terugkeerde, of hij getrouwd bleef en wanneer hij overleed. Ook over het verdere leven van zijn echtgenote en van Gooikes familie zijn geen betrouwbaar gekoppelde gegevens aangetroffen.

Wat de stukken wel en niet zeggen

We hebben drie verschillende soorten tekst: Eekhoffs korte negentiende-eeuwse afschrift van het strafregister, de archiefindex met afzonderlijke dossiernummers en het onderzoek uit 1988 dat op de procesdossiers is gebaseerd. De laatste bron voegt de verhouding, het gesprek in het dorp, de trouwbelofte, de abortiva en het afzonderlijke vonnis tegen Jan toe.

De oude getuigenindices van R.S. Roorda zijn een tweede ingang. Ze noemen in veel strafzaken getuigen met hun woonplaats, leeftijd en beroep. Of bij deze zaak namen van Gooikes familie, Jans vrouw, buren, een vroedvrouw of andere omstanders voorkomen, heb ik niet kunnen vaststellen. Het online archievenoverzicht van Tresoar is het vertrekpunt om de dossiers 3282 en 3283 en de bijbehorende getuigenverwijzingen verder te controleren. De uitgave Bronnen en toegangen van Tresoar beschrijft de reeksen met getuigenindices.

De letterlijke verhoren van Gooike en Jan, getuigenverklaringen van de inwoners en eventuele brieven uit de procesdossiers zijn nog niet online uitgelezen. Daarom ontbreken in dit verhaal nog hun eigen woorden en een precieze reconstructie van de bevalling. De dossiers met de nummers 3282 en 3283 zijn daarvoor de belangrijkste aanknopingspunten.

Wilt u reageren?

Heeft u een aanvulling over Gooike Aukes, Jan Everts of de processtukken van 1771? Stuur uw reactie aan Toen en Toen.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Twee koordjes uit het procesdossier

Van Gooikes zaak is ook een tastbaar bewijsstuk geregistreerd. De Historische Vereniging Noordoost-Friesland publiceerde op 8 mei 2010 een lijst van voorwerpen die volgens een opgave van Tresoar-medewerker Otto Kuipers in de oude procesdossiers bewaard zijn gebleven. Bij Gooijke Aukes, dienstmeid uit Nieuwe Bildtzijl, vermeldt die lijst twee koordjes in inventarisnummer 3282, met als vonnisdatum 23 februari 1771.

De lijst beschrijft niet van welk materiaal de koordjes zijn gemaakt, hoe lang ze zijn, waar ze werden gevonden of wat de rechters daarover vaststelden. Ook staat er niet dat ze voor het verstikken van het kind gebruikt zijn. Dat mogen we niet uit hun aanwezigheid in het dossier afleiden. Van de koordjes heb ik geen gecontroleerde, afzonderlijke digitale opname gevonden.