Berlikum in de 18de eeuw
In de 18de eeuw werd Berlikum steeds duidelijker een tuinders- en marktdorp. Hoven en boomgaarden sloten direct aan op de buurt. Tegelijk veranderde het dorpsbeeld ingrijpend door de afbraak van Hemmemastate en de bouw van de Koepelkerk.
Hemmemastate verdwijnt in de 18de eeuw
Na het overlijden van graaf Carel Duco d'Aumale in 1746 werd Hemmemastate verkocht. Over het precieze jaar van de afbraak verschillen de gebruikte bronnen: Staten & Stinzen noemt 1747, terwijl een oudere monumenteninventaris 1781 vermeldt. Zeker is dat de state in de 18de eeuw verdween en dat de poort als zichtbaar restant bleef bestaan. Op een deel van het voormalige terrein ligt tegenwoordig het Hemmemapark.
Buitenplaats rond 1750.
1755: paarden en vee naar de jaarmarkt
De Berlikumer jaarmarkt viel normaal op 27 april. In 1755 viel die datum op een zondag. Een krantenbericht maakte daarom bekend dat de vee- en paardenmarkt naar maandag en dinsdag 28 en 29 april werd verschoven. De markt bepaalde dus niet alleen handel, maar ook de kalender van boeren, herbergiers en bezoekers.
1777-1779: een nieuwe kerk
De middeleeuwse kruiskerk werd in 1777 afgebroken. Onder leiding van Willem Douwes, oud-stadsbouwmeester van Harlingen, verrees de huidige achtkantige Koepelkerk. Het orgel volgde in 1780. De klok van 1593 uit de oude kerk werd opnieuw gebruikt.
Berlikum rond 1790.
1786: fruitbomen rond de hele buurt
De Tegenwoordige Staat van Friesland beschreef Berlikum niet als een open boerendorp, maar als een dichtbebouwde dubbele huizenrij met zijstraatjes. Rond die kern lagen veel hoven.
“groote menigte van hovingen, beplant met allerleye vruchtboomen”
Modern Nederlands: een groot aantal tuinen en boomgaarden met allerlei fruitbomen.
Beschrijving van Berlikum, 1786.
Appels, peren, bessen en andere vruchten leverden inkomsten op. De schrijver vermeldde ook dat de aardappelteelt ongeveer dertig à veertig jaar eerder was begonnen en nog steeds toenam. Rond de huizen lagen vóór 1800 al boomgaarden, moestuinen en aardappelakkers.
Bakkerij rond 1770.
18 april 1786: een nieuw vaandel
Het verenigde exercitiegenootschap van Berlikum en Wier, een burgerkorps dat met wapens oefende, kreeg in april 1786 een nieuw vaandel. Het vrijcorps marcheerde door Berlikum en predikant Petrus Nota hield een toespraak. Plaatselijke ambachtslieden en middenstanders behoorden tot de patriotten.
Berlikum en Wier in de patriottentijd, 1786-1787
1786: 42 stemhebbende plaatsen
Dezelfde beschrijving noemt 42 stemhebbende plaatsen. Dat cijfer is geen woningtelling en zeker geen inwonertal: een stem was gekoppeld aan grondbezit. Binnen Menaldumadeel behoorde Berlikum met 42 aan grond gekoppelde stemmen tot de grotere bestuurlijke kernen.
1786: boomgaarden leveren inkomen
Een beschrijving uit 1786 benadrukt hoeveel boomgaarden rond Berlikum lagen. Appels, peren, bessen en andere vruchten waren geen versiering alleen: in goede jaren leverden ze een belangrijk deel van het inkomen van inwoners. Ook aardappelen werden toen steeds meer verbouwd; volgens dezelfde beschrijving was die teelt ongeveer dertig tot veertig jaar eerder begonnen.
1779: bijen, honing en een honingpers
Bij een boelgoed in 1779 werden bij een Berlikumer huishouden ongeveer veertig bijenkorven, zes vaten honing en een honingpers aangeboden. Het bericht geeft een tastbaar voorbeeld van de kleine gespecialiseerde productie die naast fruit- en akkerbouw in het dorp voorkwam.
Wat is nog zichtbaar?
- De Koepelkerk uit 1777-1779.
- De Hemmemapoarte als restant van de in 1747 gesloopte state.
- Het Hemmemapark op een deel van het stateterrein.
- De oude structuur van Buorren, hoven en voormalige haven.
Musea en bezoekerspunten
- Koepelkerk Berltsum.
- Hemmemapark en Hemmemapoarte.
- Doopsgezinde kerk en informatiecentrum in het dorp.
- Tresoar voor kranten, kerkarchief en bestuurlijke bronnen.
1743: zeven gulden geleend onder een andere naam
Klaaske Klaasen, de weduwe van een steenbakker in Berlikum, gaf in februari 1743 zeven gulden aan een bezoeker die zich Klaas noemde. De man sprak over hout voor een zogenoemd slot in Bergum. In het proces tegen Lammert Harrits uit Garijp worden deze lening en twee eerdere bezoeken aan geldschieters beschreven.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.