Berlikum en Wier in de patriottentijd, 1786-1787
De politieke strijd van de jaren 1780 werd in Berlikum zichtbaar op straat. Inwoners sloten zich aan bij een exercitiegenootschap: burgers oefenden in formatie en met wapens en presenteerden zich als georganiseerde politieke gemeenschap.
18 april 1786: het nieuwe vaandel
Op 18 april 1786 kreeg het verenigde exercitiegenootschap van Berlikum en Wier een nieuw vaandel. Het vrijcorps trok door Berlikum. Veel inwoners liepen mee en predikant Petrus Nota hield een toespraak. Onder de plaatselijke patriotten worden onder anderen een meester-tichelwerker en een bakker genoemd.
Militairen rond 1750.
September 1787: de ommekeer
In september 1787 stortte de patriottische machtspositie in Friesland in. Na de gevechten bij Stiens trokken patriotten via Vrouwenparochie en Berlikum richting Franeker. Voor Berlikumer deelnemers betekende de nederlaag arrestatie, onderduiken of vlucht.
Sommige Berlikumers weken uiteindelijk uit naar Saint-Omer in Frankrijk. Na de Franse inval van 1795 keerden verschillende ballingen terug. Volgens de plaatselijke bronnen dienden onder anderen Douwe Eeltjes Schiphof, Cornelis Horatius Lautenbach, Cornelis van Gelder en Simon Kramer later claims in voor schade die zij tijdens ongeveer zeven jaar ballingschap hadden geleden, waaronder gemiste inkomsten.
Na terugkeer: kon een patriot schadevergoeding krijgen?
Terugkeer betekende niet dat verloren bezit of inkomsten automatisch werden vergoed. Op 7 februari 1795 werden de veroordelingen wegens de gebeurtenissen van 1787 door de Staten-Generaal geannuleerd. Daarna begon een langdurige strijd over schadeloosstelling. Het Friese bestuur bepaalde op 21 april 1797 zelfs dat van 37 voormalige regenten samen 700.000 gulden moest worden gevorderd voor een burgercommissie die benadeelde patriotten zou vergoeden. De Nationale Vergadering liet die invordering echter opschorten.
Een concrete casus uit dezelfde Friese patriottenkring is Johannes Lambertus Huber, in de jaren vóór 1787 ontvanger in Menaldumadeel en kolonel van het plaatselijke vrijkorps. Zijn buitenplaats Schatzenburg bij Dronrijp werd na zijn vlucht verbeurdverklaard en in 1790 verkocht. Na zijn terugkeer kreeg hij het bezit niet eenvoudig terug; hij moest het opnieuw verwerven en voerde jarenlang actie voor schadevergoeding voor zichzelf en andere uitgewekenen. In 1800 werd bepaald dat schadevergoeding mogelijk was, maar in 1802 werden veel verzoeken wegens de slechte staatsfinanciën afgewezen. Later zijn nog wel schadeloosstellingen toegekend.
Van de vier hierboven genoemde Berlikumer claimanten is in de geraadpleegde bronnen geen besluit aangetroffen waaruit blijkt dat hun afzonderlijke vorderingen daadwerkelijk zijn uitbetaald. Wel staat vast dat zij schadevergoeding vroegen; of en hoeveel zij ontvingen, kan daarmee niet worden vastgesteld.
Berlikum rond 1790.
De predikant midden in de politiek
Petrus Nota was sinds 1775 predikant in Berlikum. Hij had enkele jaren eerder de nieuwe Koepelkerk ingewijd en schreef over de geschiedenis van het dorp. In 1786 stond hij opnieuw voor een groot publiek, nu bij de presentatie van het vaandel.
Herberg rond 1800.
20 september 1787: via Vrouwenparochie en Berlikum naar Franeker
Na de confrontatie bij Stiens op 20 september 1787 weken patriotten uit naar Franeker. Een deel van de vluchtweg liep via Vrouwenparochie en Berlikum. Daarmee lagen de landelijke dorpen ineens op een route waar gewapende politieke tegenstanders zich haastig doorheen verplaatsten.
Foppe Epkes rende in 1787 richting Berlikum
De Hallumer koopman Foppe Epkes verbleef tijdens de onrust in Stiens. Toen op 20 september het kanon begon te vuren, rende hij met anderen richting Berlikum. Daar werden zij teruggestuurd naar Stiens. Zijn korte eigen verslag geeft het paniekgevoel van een gewone deelnemer.
Wat is nog zichtbaar?
- De Koepelkerk, waar Petrus Nota predikant was.
- De historische dorpskern waar het vrijcorps in 1786 doorheen trok.
- De route richting Sint-Annaparochie en Stiens, belangrijk tijdens de gebeurtenissen van 1787.
Musea en bezoekerspunten
- Koepelkerk Berltsum.
- Tresoar voor stukken over patriotten, exercitiegenootschappen en vluchtelingen.
- Fries Museum voor objecten uit de patriottentijd.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.