Stiens in de 18de eeuw
Stiens bleef een landbouwdorp met een compacte kern rond kerk, herberg en vaart. Op een kaart uit 1718 verschijnt meer bebouwing langs de route naar het zuiden. Boeren uit de omgeving kwamen in het dorp voor handel, kerk, medische hulp en de herberg.
Kerk rond 1710.
1714: naar de chirurgijn
In 1714 kocht meester-chirurgijn Andries Pieters Teitsma een pand van zijn vader Piter Romkes Teitsma, die eveneens als chirurgijn in Stiens werkte. In zo'n chirurgijnswinkel konden bewoners terecht voor praktische medische behandelingen: wonden verzorgen, botten zetten en kleine ingrepen. Voor ingewikkelder zorg bleef Leeuwarden in de 18de eeuw dichtbij, maar Stiens had zelf een medische voorziening.
1752: een grote herberg bij het kerkhof
Een koopakte uit 1752 beschrijft de herberg bij het kerkhof opvallend precies. Er waren twee grote benedenkamers, een kelder, een bovenkamer, zolder, een klein kelderkamertje en een grote stal. Buiten lagen een tuin, een put en een regenwaterbak. De koper nam ook een kroonluchter over.
Op 12 mei 1753 moesten de nieuwe uitbaters het herberggereedschap en de drankvoorraad overnemen. Voor wijn werd een grens gesteld: niet meer dan één anker. Het gebouw droeg in verschillende tijden namen als De Roskam, De Drie Romers en 't Wapen van Leeuwarderadeel.
Herberg rond 1715.
1754: Dirk Jans uit Stiens aan de galg
Op 9 maart 1754 werd Dirk Jans van Stiens wegens meerdere inbraken en diefstallen opgehangen. De zaak staat op de bestaande pagina over misdaad en straf. De terechtstelling bewijst niet dat Stiens zelf een galgenveld had.
Dirk Jans van Stiens en andere 18de-eeuwse strafzaken
September 1787: het dorp wordt versperd
In de politieke en militaire onrust van 1787 werd Stiens versterkt. Bruggen werden opgenomen. De Hoge Dijk werd met eggen versperd en bij het dorp werden twee kanonnen opgesteld. Vanuit Leeuwarden trok een militaire eenheid op om Stiens in handen te krijgen.
"Wij hoorden dan al vroeg des morgens het schieten en gebulder der kanonnen in den omtrek van Stiens."
Doeke Wijgers Hellema, herinnering aan 20 september 1787, later opgeschreven.
Hellema stond die ochtend bij het kerkhof van Wanswerd. Hij zag bij ieder schot de rook opstijgen. Na verloop van tijd nam het vuren af en werd het stil. Hij schreef deze herinnering tientallen jaren later op; het is dus een persoonlijke terugblik, geen verslag dat op dezelfde dag werd gemaakt.
Het volledige verhaal over Stiens in 1787
Militairen rond 1750.
Foppe Epkes kwam uit Hallum naar Stiens
Niet alleen Hellema liet een herinnering aan september 1787 na. Foppe Epkes, een koopman uit Hallum die met een pak koopwaar rondtrok, schreef kort na de gebeurtenissen zijn eigen verhaal op. Toen alarmklokken luidden, liet hij zijn pak achter, ging naar Hallum en volgde de gewapende mannen naar Stiens. Daar zag hij op 19 september mensen van alle kanten toestromen met geweren en geïmproviseerde wapens. De volgende ochtend hoorde hij het kanonvuur en rende hij met de anderen richting Berlikum.
Wat is nog zichtbaar?
- Sint-Vituskerk en kerkhof, het centrum van het 18de-eeuwse dorp.
- Smelbrêge en de historische panden rond de oude vaart.
- Het Notarishûs en Doktershûs, op locaties die al in de 18de eeuw bebouwd waren.
Musea en bezoekerspunten
- Sint-Vituskerk.
- Stinze Stiens voor geschiedenis van huizen, chirurgijns en de oude dorpskern.
- Tresoar voor de archieven van Leeuwarderadeel en kranten.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.