Garijp 1743: Lammert Harrits vraagt geld met verzonnen namen
In het voorjaar van 1743 onderzocht het Hof van Friesland de handelingen van Lammert Harrits uit Garijp. In Leeuwarden en Berlikum had hij verschillende mensen om geld gevraagd. Daarbij deed hij zich telkens voor als iemand anders. Hij vertelde dat hij hout moest betalen voor een reis of bouwopdracht. Bij twee van de leningen ondertekende hij een schriftelijk bewijs. De zaak eindigde met vier jaar verbanning uit Friesland.
Een timmermanszoon uit Garijp
Lammerts vader Harrit Popes was timmerman. Zijn moeder heette Tjitske Lammerts. Lammert woonde in Garijp, waar hout, planken en de bouw van huizen en boerderijen onderdeel waren van het dagelijkse werk. Zijn familiegegevens komen ook in latere doop- en trouwvermeldingen terug.
Een uitgeschreven huwelijksinschrijving uit 1716 noemt Harryt Poopes en Tiedts Lammerts. Zij trouwden op 11 juli in de hervormde gemeente Garijp, Suameer en Eernewoude. Dit zijn andere schrijfwijzen van de namen die ook bij Lammerts ouders voorkomen.
18 januari 1743: vijf gulden van koopman Isaäc Levi
Op 18 januari 1743 bezocht Lammert de koopman Isaäc Levi in Leeuwarden. Levi kende de bezoeker niet. Die noemde zichzelf Jan Folkerts en zei een halfbroer te zijn van Teetske Folkerts uit Bergum. De koopman kende Teetske wel. Dat maakte het verhaal over de vermeende familieband voor hem controleerbaar.
De bezoeker verklaarde dat hij in Harlingen hout had gekocht, maar voor het voldoen van de rekening nog vijf gulden nodig had. Hij vroeg Levi het bedrag voor te schieten, zodat hij de aankoop kon afrekenen. De koopman wilde eerst niet betalen. Uiteindelijk stelde hij als voorwaarde dat er een ondertekend bewijs van de lening zou komen.
Lammert schreef de naam Jan Folkerts onder het bewijs en ontving vijf gulden. Levi gaf hem bovendien twaalf stuivers mee voor de terugreis naar Garijp. De handtekening was dus niet geplaatst onder zijn eigen naam.
Nog een lening in Leeuwarden: vier gulden
Daarna meldde Lammert zich bij het huis van Borgerink, die vroeger bode van het provinciebestuur was geweest. In dat huishouden werkte een naaister met de naam Aaltje. Lammert vroeg aan de vrouw van Borgerink om geld en vertelde dat hij een broer van de naaister was.
Hij zei dat hij voor de heer Sminia naar Harlingen moest om hout te kopen. Het geld voor die opdracht zou hij hebben vergeten. Daarom verzocht hij om vijf gulden, zodat hij niet eerst terug hoefde te reizen. De vrouw van Borgerink gaf hem vier gulden. Lammert zette ook voor die lening een handtekening onder een kwitantie. Welke naam daarop stond, vermeldt de geraadpleegde navertelling niet.
In deze tweede ontmoeting gebruikte hij een andere familieband om vertrouwen te krijgen: hij presenteerde zich niet als verwant van Teetske Folkerts, maar als de broer van de naaister Aaltje.
4 februari 1743: zeven gulden in Berlikum
Op 4 februari reisde Lammert naar Berlikum. Daar sprak hij met Klaaske Klaasen, de weduwe van Van Gelder, die tichelaar was geweest. Aan haar vertelde hij dat hij Klaas heette en een broer was van Albert Tjebbles uit Gorredijk.
Volgens dit verhaal moest Albert een slot in Bergum bouwen en had hij daarvoor hout nodig. Lammert zei dat hij het hout zou aanschaffen, maar nog zeven gulden tekortkwam. Klaaske kende volgens zijn verhaal Albert Tjebbles. Zij gaf de bezoeker de gevraagde zeven gulden.
Klaaske gaf Lammert zeven gulden op basis van het verhaal over een familieband met Albert Tjebbles en een houtaankoop voor Bergum.
De naam Jan Folkerts wordt gecontroleerd
De eerste geldschieter, Isaäc Levi, zocht contact met Teetske Folkerts in Bergum. Hij wilde weten of de man die zich Jan Folkerts noemde werkelijk haar halfbroer was. Uit dat contact kwam naar voren dat de opgegeven identiteit niet klopte. Lammert werd vervolgens aangehouden en kwam voor het Hof van Friesland.
De zaak ging over geldleningen onder verschillende namen en ten minste een bewijsstuk dat hij met een valse naam ondertekende. In het bewaarde vonnis gebruikte het Hof het woord excessen.
25 april 1743: het vonnis en vertrek uit Friesland
Het Hof liet op 25 april 1743 een vonnis opstellen tegen Lammert Harryts uit Garijp. De bestaande weergave van dat Hofvonnis op Garijp 18de eeuw vermeldt dat hij voor vier jaar werd verbannen. Hij moest Leeuwarden nog voor zonsondergang verlaten en binnen drie dagen de provincie uit zijn. Tijdens de verbanning mocht hij niet terugkeren.
Het gerecht schreef zijn naam als Lammert Harryts. Na zijn veroordeling vertrok hij uit Friesland. In december van hetzelfde jaar verbleef hij in Kommerzijl, in de provincie Groningen.
Het vonnis werd namens het Hof opgesteld. Onder het bewaarde afschrift staan de namen J. Tjallingi en Halen. De tekst van dat vonnis staat ook op de geschiedenis van Garijp in de 18de eeuw.
Huwelijk in Kommerzijl en kinderen in Suameer
Later in 1743 verbleef Lammert in het Groningse Kommerzijl. Hij trouwde daar op 1 december met Antje Teunis. In de gegevens die Hietkamp bij de zaak verzamelde, worden vervolgens twee zoons genoemd:
- Harrit, in 1749 gedoopt in Suameer.
- Jan, in 1751 eveneens in Suameer gedoopt.
Verwante plaatsen en verhalen
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.