Beetgum in de 17de eeuw
In de 17de eeuw bleef Beetgum een dorp van terp, landbouwgrond en adellijke huizen. De oude dijk liep oostwaarts naar de buurten die later Beetgumermolen zouden vormen. Tussen dorp en molenbuurt lag Groot Terhorne, door de bewoners vaak eenvoudig Horn genoemd. Daar woonde de familie thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg.
Agatha Tjaerda schrijft vanuit Horn
Agatha Tjaerda van Starckenborgh (1620-1670) liet een reeks brieven na die het leven van de Friese adel veel directer laten zien dan een latere dorpsbeschrijving. Haar gezin woonde 's zomers op Groot Terhorne in Beetgum en 's winters in de Grote Kerkstraat in Leeuwarden. In haar correspondentie met de Duitse zaakwaarnemer Michael Buschius gaat het over erfenissen, familiedocumenten, geld, studerende kinderen, reizen en nieuws uit de oorlog.
De twee zoons Johan Georg en Georg Wolfgang studeerden in Heidelberg en maakten in 1659 een grand tour. Afstand betekende voor hun moeder maanden van onzekere berichten. Toen een Franse officier vertelde dat een zoon bij Nijmegen planken op het ijs van de Waal had laten leggen om zijn paarden over te brengen, noteerde Agatha hoe gevaarlijk dat was.
“Godt wil hem bewaren”
Agatha Tjaerda over haar zoon en de gevaarlijke overtocht.
De vier woorden maken de brief persoonlijk: niet alleen bezit en familienaam stonden op het spel, maar een moeder wist niet of haar zoon veilig door winterweer en oorlogsgebied kwam.
Kaart uit de 17de eeuw van de regio rond Leeuwarden. Beetgum lag westelijk van de stad aan de oude Middelzeedijk.
1665: nieuws na een gevaarlijk ongeluk
In 1665 schreef Agatha ook over het ongeval van Johan Maurits van Nassau-Siegen bij Franeker, na de begrafenis van stadhouder Willem Frederik. Haar beide zoons waren bij het gezelschap betrokken en kwamen er levend vanaf. Zulke berichten bewogen via familie, officieren en boodschappers tussen Leeuwarden, Franeker, Beetgum en het buitenland.
De brieven laten tegelijk zien hoe Groot Terhorne functioneerde. Het was geen geïsoleerd buitenhuis. Vanuit Beetgum werden zaken geregeld in Leeuwarden, Duitse gebieden en Holland; personeelsleden, pachters, familieleden en bezoekers kwamen op het terrein. Het dagelijkse werk rond state en boerderijen bleef ondertussen bestaan: vee verzorgen, zuivel maken, hout en turf aanvoeren en de tuinen en lanen onderhouden.
Dorpsleven rond 1650.
1669-1671: een nieuwe dorpskerk
De middeleeuwse kerk maakte in 1669-1671 plaats voor het gebouw dat nu nog op de terp staat. De nieuwe kerk kreeg een eenbeukige vorm met een vijfzijdig gesloten koor. De toren staat aan de westzijde. In en rond de kerk bleven oudere herinneringen aan adellijke families bewaard, waaronder het epitaaf voor Johan Onuphrius Schwartzenberg en Maria von Grombach.
Een kerkdienst bracht heel verschillende groepen bijeen: boerengezinnen, arbeiders, ambachtslieden, pachters en leden van de adellijke familie. De kerk lag niet aan de rand maar midden in de oude kern. Vanaf de omliggende boerderijen liepen mensen te voet over wegen en paden naar de terp.
Woning rond 1600.
Wat is er nog te zien?
- De dorpskerk uit 1669-1671 op de terp, met het kerkhof en het adellijke epitaaf.
- De oude dijkroute tussen Beetgum en Beetgumermolen.
- Het voormalige terrein van Groot Terhorne. Het slotgebouw is verdwenen, maar de ligging tussen beide dorpen is nog in het landschap te volgen.
Musea en bezoekerspunten
- De dorpskerk van Bitgum; controleer lokaal wanneer het interieur toegankelijk is.
- Tresoar voor familie- en bestuursarchieven van thoe Schwartzenberg en Menaldumadeel.
- Fries Museum voor voorwerpen uit adellijke huizen en de geschiedenis van Friesland in de 17de eeuw.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.