Beetgum in de 19de eeuw
Rond 1850 lag de meeste bebouwing nog op en rond de terp. Langs de oude dijk ontstonden daarnaast steeds meer huizen en bedrijven. Beetgumermolen groeide als afzonderlijke streeknederzetting. Tussen beide dorpen lag nog altijd Groot Terhorne met hoge bomen, tuinen, bijgebouwen en grachten.
1877: een reiziger kan Groot Terhorne nog bezoeken
De reisgids Friesland en de Friezen uit 1877 stelde een tocht voor vanuit Leeuwarden via Stiens, Het Bildt, Beetgum, Beetgumermolen en Marsum. Wie Beetgum bereikte, trof volgens de schrijver een groene omgeving met gelegenheden om paarden te laten rusten en reizigers te laten eten of drinken.
“Beetgum met Beetgumermolen is eene lommerrijke plek”
Friesland en de Friezen, 1877.
De gids noemt vervolgens het oude en statige Martena of Groot Terhorne. Het huis lag tussen zwaar en hoog geboomte en kon onder begeleiding van de tuinman worden bezichtigd. Van Beetgum naar Berlikum viel de reiziger bovendien op dat het terrein betrekkelijk hoog was en de dorpen op terpen lagen. De voormalige zeekust was in het reliëf nog te herkennen.
Herberg rond 1800.
1879: Groot Terhorne op afbraak verkocht
De reisgids zag Groot Terhorne nog in gebruik, maar dat duurde niet lang. Een advertentie van 29 april 1879 kondigde aan dat het slotgebouw op 6 en 10 mei op afbraak zou worden verkocht, met kelders, fundamenten en bijbehorende onderdelen. De materialen konden na het graven van een opvaart per schip worden afgevoerd.
Een monumentenbeschrijving uit 2000 noemt 1876 als afbraakjaar, terwijl de verkoopadvertentie uit 1879 het slotgebouw toen nog voor afbraak aanbiedt. Voor de feitelijke sloop is 1879 daarom de beter gedocumenteerde datering. Een herberg uit omstreeks 1830 aan de J.H. van Aismawei behield later de naam Groot Terhorne.
1888: bij het afgraven van de terp komt Hludana tevoorschijn
Op 15 augustus 1888 werd bij het afgraven van de Beetgummer terp een bewerkte steen gevonden. Een verslag uit 1890 plaatst de vindplaats ongeveer honderd meter westzuidwestelijk van de kerk, bij de Leeuwensingel. Op de steen stond een Latijnse inscriptie voor de godin Hludana.
De tekst noemt pachters van de visserij en Quintus Valerius Secundus als hoofdpachter. Andere Hludana-stenen worden rond het einde van de 2de en het begin van de 3de eeuw gedateerd. De vondst bewijst echter niet dat de steen in de Romeinse tijd al precies op deze plek stond. Onderzoekers houden er rekening mee dat hij later naar Friesland kan zijn gebracht en hergebruikt. De steen zelf wordt in het Fries Museum bewaard.
Hooioogst rond 1800.
1895: inbraak bij Haitsma en arrestatie van de Hogerhuisbroers
In de late avond van 5 december 1895 drongen drie mannen de woning van Gatse Haitsma binnen in het buitengebied bij Beetgum. De plaatsaanduiding verschilt in de overlevering: Troelstra schreef “Britsum, bij Beetgum”, terwijl een latere Friese bewerking de woning op de Pôle onder Bitgum situeert. Haitsma woonde er met huishoudster Ymkje Jansma; haar broer Sieds was die avond op bezoek. Tijdens het gevecht werd Sieds door twee schoten gewond. De indringers vluchtten en lieten een lantaarn achter.
Later werden de Beetgummer broers Wybren, Marten en Keimpe Hogerhuis gearresteerd. De rechtbank veroordeelde hen in 1896 tot gevangenisstraffen van twaalf, elf en zes jaar; in hoger beroep bleven de veroordelingen staan. De broers ontkenden de inbraak. Rond de zaak ontstond vervolgens een grote campagne waarin de betrouwbaarheid van de veroordeling werd betwist.
1898: Troelstra zet zijn horloge gelijk op de klok van Beetgum
Pieter Jelles Troelstra onderzocht de zaak ter plaatse en verbleef in Beetgum. In de Tweede Kamer vertelde hij op 14 juni 1898 hoe hij enkele dagen eerder zijn horloge gelijk had gezet op de klok van Beetgum en daarna de route door de omgeving had afgelegd. Hij gebruikte tijden en afstanden om verklaringen over de nacht van de inbraak te toetsen.
Zijn onderzoek en de campagne rond de broers waren politiek sterk geladen. De plaatsgeschiedenis kan wel vastleggen wat er gebeurde: drie mannen werden veroordeeld, zij bleven ontkennen, voorstanders van herziening verzamelden duizenden handtekeningen en Beetgum werd jarenlang door journalisten, juristen en politieke bezoekers bezocht.
Wat is er nog te zien?
- De dorpskerk en het oude terpgebied waar in 1888 de Hludana-steen werd gevonden.
- De oude dijkroute tussen Beetgum en Beetgumermolen en diverse 19de-eeuwse woningen langs deze lijn.
- De omstreeks 1830 gebouwde herberg Groot Terhorne aan de J.H. van Aismawei in Beetgumermolen.
- Het voormalige terrein van de state Groot Terhorne in It Bosk tussen Beetgum en Beetgumermolen.
- De gedenksteen die in Beetgumermolen aan de Hogerhuiszaak herinnert.
Musea en bezoekerspunten
- Fries Museum in Leeuwarden: de Hludana-steen uit Beetgum.
- Tresoar in Leeuwarden: processtukken, kranten, kaarten en andere documenten over de Hogerhuiszaak en Menaldumadeel.
- De dorpskerk van Bitgum en het historische kerkhof.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.