Britsum in de 19de eeuw
Britsum bleef in de 19de eeuw een landbouwdorp, maar enkele bronnen brengen individuele bewoners opvallend dichtbij. Een jonge boerenzoon schreef in 1813 uit een Franse kazerne naar huis. Craandijk bezocht de terp in 1876. In 1895 begon onder Britsum de geruchtmakende Hogerhuiszaak.
De eeuw begon kort na de politieke omwenteling van 1795. De Bataafse Republiek in Friesland, 1795-1797 vormt de achtergrond van de Franse tijd waarin Jan Pieters Booyenga later in militaire dienst kwam.
De Bataafse Republiek in Friesland, 1795-1797
1813: Jan Pieters Booyenga schrijft naar huis
Jan Pieters Booyenga was een boerenzoon uit Britsum die als plaatsvervanger in Franse militaire dienst ging. Hij vertrok op 6 april 1813 uit Leeuwarden en bereikte Abbéville op 1 mei, na 22 marsdagen en vier rustdagen.
Hij schreef: "Ik heb nu den ploeg verlaten en het geweer in de zelve plaats genomen."
In zijn brief somde hij zijn uniform en uitrusting op, vertelde hij dat hij tweemaal per dag warm eten en anderhalf pond brood kreeg en beschreef hij de exercities van zes tot acht uur in de ochtend en van vier tot zes uur in de middag. Om acht uur moest hij weer in de kazerne zijn.
De brief van Jan Pieters Booyenga - hertaling.
Veehouderij rond 1800.
1834: een nieuwe school
In Britsum werd in 1834 een nieuwe school gebouwd. Het dorpsonderwijs was inmiddels onderdeel van een steeds sterker gereguleerd stelsel. De meester bleef in het dorp een belangrijke functionaris.
1876: Craandijk op de terp
Craandijk kwam vanuit Cornjum en was onder de indruk van de grote terp en het uitzicht over de omliggende velden en dorpen. Tegelijk was hij kritisch op verhalen over de vermeende Britsenburg en reusachtige oude bewoners.
Over die verhalen schreef hij dat hij er "een bescheiden vraagteeken" achter zette.
De kerk vond hij sterk veranderd door nieuwe ramen en een afwerklaag. Hij betreurde ook dat bomen rond de kerk waren gekapt.
Craandijk bezoekt Britsum in 1876 - hertaling.
1895: inbraak bij Gatze Haitsma
Laat op 5 december 1895 drongen drie gemaskerde mannen de woning van landbouwer Gatze Haitsma onder Britsum binnen. In huis waren ook huishoudster Ymkje Jansma en haar broer Sieds. Sieds raakte door twee revolverschoten gewond. De daders vluchtten en lieten een lantaarn achter.
De broers Wybren, Marten en Keimpe Hogerhuis uit Beetgum werden gearresteerd en in 1896 veroordeeld tot lange gevangenisstraffen. Zij bleven ontkennen. De bewijsvoering en de veranderde getuigenverklaringen werden in de jaren daarna landelijk onderwerp van discussie en politieke actie. Tresoar bewaart het strafdossier.
Een dorp wordt beschreven en betwist
De brief van Booyenga, Craandijks reisverslag en het strafdossier rond Haitsma zijn heel verschillende bronnen. Ze geven concrete details over militaire dienst, reizen, landschap, wonen en rechtspraak die in algemene dorpsbeschrijvingen meestal ontbreken.
Britsum op de kaart van 1664
Schotanus tekende Britsum, Jelsum en Cornjum als afzonderlijke dorpskernen in het open kleigebied ten noorden van Leeuwarden. De kaart is ouder dan de 19de eeuw.
Britsum, Jelsum en Cornjum op de kaart van Schotanus uit 1664.
Ooggetuigen, brieven en reisverslagen
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.