Menaldum 16de eeuw: geschiedenis van kerkland en dorpsbewoners in 1543
Op 9 en 10 april 1543 legden geestelijken en kerkbeheerders vast welk land bij hun ambt of kerk hoorde. Zij noemden akkers, weiden, hooiland en huurinkomsten. Pastoor Johannes van Utrecht en koster Gercke Piers soon schreven ook op wat zij niet precies wisten.
Drie kerkvoogden laten hun verklaring opschrijven
Claes Sicke zoon, Anne Yelle zoon en Oene Taecke soon waren kerkvoogden: beheerders van het bezit dat de dorpskerk onderhield. Zij gaven twintig gouden gulden aan jaarlijkse inkomsten op. Het land bestond uit bouwland, hooiland en weiden. Samen schatten zij de oppervlakte op vijftig tot zestig pondematen.
De afzonderlijke percelen konden zij niet nauwkeurig uitsplitsen. Ook konden zij zelf niet schrijven. Pastoor Johannes en Rennick Roorda stelden daarom de verklaring op en ondertekenden deze. Johannes sloot af met de Latijnse naam Johannes Utricensis, Johannes uit Utrecht.
"ende aengesien dat die kerckvoechden selffs nijet en konnen scrijven, hebben zij ons heer Johannes voors. ende Renninck Roorda heerscap, gebeeden dit brieff voor haer te scrijven ende te onderteyckenen"
Modern Nederlands: omdat de kerkvoogden zelf niet kunnen schrijven, hebben zij ons, de genoemde heer Johannes en edelman Renninck Roorda, gevraagd deze brief voor hen te schrijven en te ondertekenen.
Johannes beschrijft het land achter zijn huis
De pastoor begon zijn eigen opgave bij huis. Achter de woning lag weide voor ongeveer 21 of hoogstens 22 scharen. Een schaar was een aandeel in het gebruik van weidegrond. Voor het bouwland naast zijn huis rekende hij zeven pondematen. Daarnaast noemde hij telkens een pondemaat op Epinge Terp en op de Zijlroedswal.
"Item huys ende huysteede, alsmen sien mach, want dat en weet ick anders nyet."
Modern Nederlands: Verder huis en huisplaats, zoals men die kan zien, want meer weet ik er niet van.
Bij de woning gaf Johannes dus geen oppervlaktemaat. Hij ging verder met verspreid gelegen stukken land. Over de Lange Dam lagen twaalf pondematen en nog andere percelen. Hij noemde hoge en lage grond, hooiland en land bij Lichtemeer. Bij Stickelbos rekende hij op weide voor ongeveer zeven scharen en drie pondematen hooiland.
Een deel van het pastoorsland lag bij Deinum. Johannes zocht zijn gegevens in het boek van zijn voorgangers. Hij maakte daarbij geen aanspraak op een volledige opgave van alles wat de andere geestelijken in het dorp bezaten.
De kapelaan is niet thuis
"Dit zijn mijn landen, als ick vinne in mijn voervaders bouck. Ende die cappellaens landen en weet ick nyet, wandt hij van huys es ende mijn dat nyet geseyt en heeft."
Modern Nederlands: Dit zijn mijn landerijen, zoals ik die vind in het boek van mijn voorgangers. Het land van de kapelaan ken ik niet, want hij is van huis en heeft het mij niet verteld.
Een dag later, op 10 april, verscheen de opgave van kapelaan Jasper van Leeuwarden. Hij noemde twaalf gouden gulden aan inkomsten. Zijn land lag onder meer bij Lichtemeer, op de Gognes en over de Lange Dam. Bij de opgave van Meinck Jans zoon bleef de oppervlakte oningevuld.
Gercke gebruikt zelf een weide
Ook de koster had land en huurinkomsten. Gercke Piers soon schreef op dat hij zelf een weide van ongeveer vijf pondematen gebruikte. Aan de noordkant lag de weide van het gasthuis, aan de zuidkant de Heerweg. Zulke buren en wegen hielpen een perceel herkennen.
Verder hoorde een klein goed bij zijn ambt. Daar woonde een oudere vrouw. Gercke ontving er jaarlijks acht enkele guldens huur voor. Aan de ene kant lag bezit van Douwe Gosse zoon, aan de andere kant grond van de predikheren uit Leeuwarden, een kloosterorde. De precieze oppervlakte kende Gercke niet.
"hoe groot van pondematen dat en weet ick nyet."
Modern Nederlands: Hoeveel pondematen het groot is, weet ik niet.
Gercke ondertekende op 10 april met de Latijnse naam Gerardus fil. Petri: Gerardus, zoon van Petrus. Zijn eigen gebruik van de weide en de huur van het kleine goed stonden in dezelfde ambtsopgave.
Het werk achter de landopgaven
De verklaringen uit 1543 noemen niet alleen grondbezit, maar ook akkers, weiland en het hooiland waarvan de opbrengst moest worden bijgehouden. Op het land werden graan en hooi gewonnen en vee geweid. Boeren en landarbeiders moesten rekening houden met pacht en andere verplichtingen. De verklaring van pastoor Johannes laat onzekerheid over de precieze oppervlakte staan; de afmetingen zijn dus niet tot een nieuwe schatting omgerekend.
Wat gebeurde er later met de katholieke kerk?
De verklaringen zijn opgesteld voordat de Reformatie in Friesland tot de verandering van de openbare kerk leidde. Na 1580 kwamen kerkgebouwen en veel voormalige kerkelijke bezittingen onder protestants bestuur. Voor Menaldum is uit de aangehaalde opgaven van 1543 echter niet af te leiden wat er persoonlijk met pastoor Johannes, de afwezige kapelaan of koster Gercke is gebeurd. Over hun verdere leven is uit deze verklaring niets bekend.
Wat is nog herkenbaar?
- De verhoogde kerkplek in Menaldum. Het huidige kerkgebouw is grotendeels 19de-eeuws.
- De klok uit 1473: een bewaard voorwerp uit de tijd voor de opgave van 1543.
- Het omliggende landbouwgebied. De oude perceelsnamen uit het register zijn zonder nader kaartonderzoek niet allemaal exact aan te wijzen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.