Menaldum/Menaam: geschiedenis van de 16de tot de 19de eeuw
Menaldum, in het Fries Menaam, ligt op een oude terp. Rond de kerk groeide de dorpskern; daarbuiten lagen akkers, hooilanden en weiden. De geschiedenis van het dorp is ook terug te vinden in de woorden van een pastoor, de verhuur van kerkland en het werk dat arme inwoners moesten doen.
1543: de pastoor schrijft voor de kerkvoogden
Op 9 april 1543 ondertekende pastoor Johannes van Utrecht een opgave van het kerkbezit. Claes Sicke zoon, Anne Yelle zoon en Oene Taecke soon beheerden dat bezit als kerkvoogden. Zelf konden zij niet schrijven. Zij vroegen Johannes en de edelman Rennick Roorda om de opgave voor hen op papier te zetten.
"ende aengesien dat die kerckvoechden selffs nijet en konnen scrijven"
Modern Nederlands: omdat de kerkvoogden zelf niet kunnen schrijven.
Johannes kende niet alle afmetingen. Hij rekende voor de gezamenlijke akkers, hooilanden en weiden van de kerk op vijftig tot zestig pondematen, een Friese oppervlaktemaat. Over zijn eigen ambtsland schreef hij uitvoeriger. Achter zijn huis lag weide en bij het huis zeven pondematen bouwland. Verder noemde hij land bij de Lange Dam en bij Deinum.
De pastoor kon ook niet alles voor zijn collega invullen. De kapelaan, een tweede priester, was van huis en had hem niets over zijn land verteld. Een dag later leverde kapelaan Jasper van Leeuwarden zijn eigen lijst in. Menaldum in de 16de eeuw: Johannes, Jasper en koster Gercke aan het woord.
Menaldum in de 16de eeuw: Johannes, Jasper en koster Gercke aan het woord
Orxma State en de familie Camstra
In 1629 kocht Ruurd Juckema de boerderij waar later Orxma State verrees. De weduwe Siuw Sybrens, van wie hij het bezit kocht, mocht er blijven wonen. Het goed kwam vervolgens in de familie terecht bij Homme van Camstra en Eduarde van Juckema. Op het terrein verschenen een herenhuis, een gracht en tuinen.
Via de familie Camstra vererfde het bezit verder. Na de verkoop in 1830 volgde de afbraak van het herenhuis. De voormalige tuin werd landbouwgrond. Afbraakstenen kregen een andere bestemming in het dorp: ze werden gebruikt voor het werkhuis van de armenvoogdij.
1832: wonen en werken op het oude stateterrein
Het wagenhuis van Orxma State werd in 1832 ingericht voor de huisvesting van arme inwoners. Aan de Greftswal herinnert een gedenksteen aan deze bestemming. Het werkhuis was een afzonderlijk gebouw, tegenover de oprit. Mensen die ondersteuning kregen en konden werken, moesten daar vlas bewerken. De vezels van vlas waren grondstof voor linnen.
Voor de stenen van dat werkhuis hoefde men niet alles nieuw te laten bakken. De afbraak van het grote huis leverde bouwmateriaal. Zo kwamen op het voormalige landgoed zowel woonruimte als een werkplek voor bedeelde inwoners.
Het bestuur vergadert in een herberg
Van 1817 tot 1842 huurde het bestuur van Menaldumadeel een deel van herberg De Klok. Daar waren de bestuurskamer en de secretarie ondergebracht. In 1843 kreeg het bestuur een eigen gebouw naast de herberg, ontworpen door Thomas Romein. Het voormalige raadhuis staat aan de Dyksterbuorren.
1867: een herberg wordt school
Ook de Bosherberg kreeg een nieuwe functie. Het bestuur van de christelijke school kocht het gebouw aan de Mieddyk in 1867 van tabaksfabrikant T.W. Osinga Sz. uit Gorredijk. De koopsom was 2.250 gulden. De leerlingen kregen les in het voormalige herberggebouw.
De kerk verandert, oude voorwerpen blijven
De huidige kerk kreeg haar vorm in de 19de eeuw: het koor dateert uit 1855, de toren uit 1866 en het schip uit 1874. Binnen bleven oudere voorwerpen bewaard, waaronder de preekstoel uit 1672 en een rouwbord voor Homme van Camstra uit 1652. In de toren hangen klokken uit 1473 en 1619.
Het werkhuis: vijf kleine woningen
In 1832 kwam op het voormalige terrein van Orxma State een armenhuis met vijf eenkamerwoningen. De bewoners hadden ieder maar een vertrek om te wonen, te koken en te slapen. Het gebouw aan de Greftwal is nog aanwezig. Over het wonen in zulke kleine vertrekken gaat ook wonen in eenvoudige plattelandswoningen.
De Menamerfeart en de brug bij De Klok
Bij herberg De Klok lag de Flapbrêge, een beweegbare brug over de Menamerfeart. Op een dorpsaanzicht van omstreeks 1845 zijn naast de brug ook huizen aan de Buosterfeart te zien. De Dyksterbuorren was een belangrijke route over land. De vaart verbond het dorp met de waterwegen van de omgeving; een vrachtschip kon bij een gesloten lage brug niet zomaar doorvaren. Schippers en scheepsvolk vervoerden op zulke Friese waterwegen mensen en goederen.
1883: de herbergier moet ook het privaat schoonhouden
In 1883 kocht de gemeente de gehele herberg De Klok. Een gedeelte werd aan J.A. Schaafsma verhuurd voor 445 gulden per jaar. Tot zijn verplichtingen behoorde ook het schoonhouden van het privaat, de wc. De herberg en het bestuur zaten nog altijd vlak naast elkaar. Over het werk in een herberg gaat handel en herbergen.
Wat is nog zichtbaar?
- De verhoogde kerkplek en de oude dorpsstraten rond de terp.
- De kerk met oudere klokken, preekstoel en rouwbord.
- Het voormalige raadhuis aan de Dyksterbuorren.
- Het voormalige armhuis aan de Greftswal, op het terrein van Orxma State.
- Bij de kerk staat ook het voormalige schoolgebouw van omstreeks 1830.
De geschiedenis per periode
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.