Harlinger armenvoogden, zeetonnen en bakens

In Harlingen waren armenzorg en veilige scheepvaart eeuwenlang op een onverwachte manier met elkaar verbonden. De armenvoogden kregen inkomsten uit tonnen en bakens die de vaargeulen naar de stad markeerden. Tegelijk moesten zij die zeetekens laten uitleggen, onderhouden en vervangen.

1551–1561: ruzie over paalgeld

Harlinger schippers kwamen via het Vlie en andere zeegaten op Holland. Amsterdam en andere Hollandse havensteden hieven bijdragen voor hun betonning en bebakening. Friese schippers verzetten zich tegen zulke heffingen. Tijdens een langdurig conflict over het Amsterdamse paalgeld verwierf Harlingen waarschijnlijk zelf het recht de vaarweg naar de stad te markeren en daarvoor geld te vragen.

1559: inkomsten voor de armenzorg

In 1559 maakten het Harlinger stadsbestuur en de armenvoogden een afspraak met Bolsward. Schepen die via de Jetting naar Bolsward voeren moesten voor het gebruik van Harlinger tonnen en bakens één of twee stuivers betalen, afhankelijk van hun herkomst. De opbrengst was bestemd voor de armenzorg.

Haven rond 1700.

Wat deed een tonnenman?

Uit de bewaarde rekeningen vanaf 1615 blijkt wat het onderhoud praktisch betekende. In maart werden tonnen uitgelegd; in november werden ze weer binnengehaald. Overvaren exemplaren moesten worden gerepareerd of vervangen. Storm kon tonnen losslaan. Vanaf 1632 werden 's winters op sommige plaatsen goedkopere drijfbakens gebruikt wanneer de gewone tonnen waren ingehaald.

Geen gemakkelijke inkomstenbron

In de 17de eeuw bleef na aftrek van kosten meestal veel minder dan honderd gulden per jaar over. In slechte jaren kostte de betonning zelfs meer dan zij opbracht. In 1673 klaagden de armenvoogden dat de combinatie van hoge onderhoudskosten en extra armenzorg door de oorlog niet meer te dragen was. Zij vroegen de stad de tonnen over te nemen; dat gebeurde niet.

Verschuivende geulen

De Waddenzee veranderde voortdurend. Zandbanken en vaargeulen verschoven, waardoor tonnen moesten worden verplaatst of nieuwe markeringen nodig waren. Aan het einde van de 17de eeuw probeerde Harlingen ook Hollandse schepen te laten meebetalen wanneer die de door Harlingen onderhouden tonnen passeerden.

Huishouden rond 1715.

1713: ook het Amelander gat

In 1713 droegen de Staten van Friesland de betonning van het Amelander zeegat op aan de Harlinger armenvoogden. Vanaf dat moment noemden zij zich directeuren van de zeetonnen van de Jetting en het Amelander gat. In het Amelander gat moesten aanvankelijk drie tonnen worden onderhouden. Een deel van het geïnde bedrag ging naar de tonnenman die het praktische werk uitvoerde.

1745: opnieuw meer werk

Toen de vaargeul opnieuw verschoof, waren meer tonnen nodig. Ze moesten bovendien in dieper en ruwer water worden gelegd. Het tarief werd in 1745 verhoogd; schippers stemden daarmee in omdat zij de markering nodig hadden.

• Harlingen in de 16de eeuw
• Harlingen in de 17de eeuw
• Harlingen in de 18de eeuw

In beeld

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.