Harlingen 1705: herkenbare kleding voor stadsarmen

Op 3 september 1705 stelde het stadsbestuur van Harlingen een vast kledingreglement op voor mensen die door de stadsarmvoogdij werden ondersteund. Het besluit was gebaseerd op een schriftelijk advies van de armenvoogden. Niet alleen de kosten, maar ook het uiterlijk van de kleding werd geregeld: mannen, vrouwen en jonge kinderen kregen verschillende voorschriften.

Armoede werd zichtbaar op straat

Het dragen van herkenbare kleding was in Harlingen niet nieuw. Op 14 december 1653 bepaalde het stadsbestuur al dat mensen die aalmoezen van de armenvoogden ontvingen, ook wanneer zij maar gedeeltelijk werden ondersteund, op hun kleding een streep aan de rechterarm moesten dragen. Zij konden daardoor van andere inwoners worden onderscheiden.

In 1705 werd het systeem veel nauwkeuriger uitgewerkt. Het nieuwe besluit bepaalde welke stoffen, kleuren en kledingstukken de stadsarmen moesten krijgen. De plaats van de streep wordt in het besluit van 1705 zelf niet opnieuw omschreven; er staat alleen dat alle boven- en onderkleding ervan moest zijn voorzien.

Kinderen onder de zes: zo goedkoop mogelijk

Voor kinderen jonger dan zes jaar werd geen vast kostuum voorgeschreven. Zij moesten zo zuinig mogelijk worden gekleed. De armenvoogden en de vertegenwoordigers die in de armenkamer vergaderden, bepaalden wat voor ieder kind nodig en verantwoord was.

Mannen: bruin, blauw en stevige schoenen

Mannen moesten zoveel mogelijk dezelfde soort kleding dragen. Het reglement noemt:

• een kort jasje en een broek van bruin laken, of van het in de bron als ‘roos laken’ aangeduide alternatief wanneer dat goedkoper was;
• blauwe onderkleding van karsay, een stevige wollen stof;
• gebreide hozen of kousen van Duits garen, in de kleur van de bovenkleding;
• leren schoenen van zogenoemd droogleer, met pekgaren genaaid.

Lange mannenrokken mochten volgens het besluit niet worden gemaakt. De kousen moesten door of voor rekening van de armenvoogden worden geverfd en gebreid. Een deel van de oude schoenmakersterminologie in het document is niet meer eenduidig te verklaren; daarom is die hier niet verder ingevuld.

Vrouwen: rood, bruin en een zwart werkschort

Voor vrouwen was het voorschrift nog gedetailleerder:

• een rode wollen borstrok met mouwen;
• een bruin wollen overlijf met mouwen;
• een rode onderrok van baai, bussels of karsay, afhankelijk van wat de armenvoogden het meest bruikbaar vonden;
• een bruine bovenrok van karsay;
• een zwart linnen schort voor het werk;
• gebreide kousen zoals bij de mannen;
• leren schoenen.

Het zwarte werkschort was uitdrukkelijk niet voor de zondag bedoeld. Muilen waren niet toegestaan, behalve voor oudere vrouwen. De kleuren waren dus niet toevallig gekozen: rood en bruin bepaalden het grootste deel van de vrouwenkleding.

Wat betekenen de oude kledingwoorden?

• Karsay: een stevige wollen stof.
• Baai: een wollen stof die veel voor eenvoudige kleding werd gebruikt.
• Hozen: gebreide kousen.
• Overlijf: het aansluitende bovenstuk van de vrouwenkleding.
• Droogleer: een soort leer; in vroegmoderne bronnen staat het tegenover vetleer.
• Pekgaren: stevig garen dat met pek werd behandeld en onder meer door schoenmakers werd gebruikt.

De precieze betekenis van ‘bussels’, ‘roos laken’ en enkele woorden uit de schoenbeschrijving is minder zeker. De termen zijn daarom in de hertaling herkenbaar gehouden.

Het besluit van 3 september 1705 in modern Nederlands

De magistraat, de gezworen gemeente en de gecommitteerde vroedschappen kwamen op het stadhuis bijeen. Zij lazen het schriftelijke advies van de armenvoogden over een vast reglement voor de toekomstige kleding van de stadsarmen. Na overleg besloten zij het volgende.

1. Kinderen jonger dan zes jaar moeten zo zuinig mogelijk worden gekleed. De armenvoogden en de vertegenwoordigers die zitting hebben in de armenkamer bepalen gezamenlijk wat daarvoor nodig is.

2. Mannen krijgen zoveel mogelijk kleding van dezelfde soort en stof. Als bovenkleding krijgen zij een kort jasje en een broek; lange rokken mogen niet worden gemaakt. Het laken moet bruin zijn, of van het in de bron ‘roos laken’ genoemde alternatief, afhankelijk van wat het goedkoopst is. De onderkleding wordt gemaakt van blauwe karsay en alleen bij de naden gevoerd. De kousen worden van Duits garen gebreid, in de kleur van de bovenkleding. De armenvoogden laten het garen verven en de kousen breien. De schoenen worden van droogleer gemaakt en met pekgaren genaaid.

3. Ook de vrouwen worden zoveel mogelijk op dezelfde manier gekleed. Zij krijgen rode borstrokken met mouwen van karsay, bij de naden gevoerd, en bruine overlijven van karsay met mouwen. De onderrokken worden gemaakt van rode baai, bussels of karsay, afhankelijk van wat de armenvoogden het nuttigst en geschiktst vinden. De bovenrokken worden van bruine karsay gemaakt. Voor het werk krijgen de vrouwen zwarte linnen schorten die zij over hun kleding dragen, maar niet op zondag. De kousen zijn zoals bij de mannen. De schoenen worden van droogleer gemaakt. Muilen zijn niet toegestaan, behalve voor oude vrouwen.

4. Alle boven- en onderkleding van mannen en vrouwen moet van een streep worden voorzien.

5. Aan niemand mag kleding worden uitgereikt zonder instemming van de voltallige armenkamer.

Een afschrift van het besluit moest aan de armenvoogden worden gegeven. Zij kregen opdracht de regels voortaan strikt uit te voeren. Het besluit werd op 3 september 1705 op het stadhuis vastgesteld, op 9 september door de magistraat opnieuw bevestigd en op 22 september in het register van de armenvoogden geschreven.

Een arm stadsgezin thuis

Het kledingbesluit zegt niets over één afzonderlijk gezin of huis. Het geeft wel uitzonderlijk concrete informatie over hoe ondersteunde mannen en vrouwen eruit konden zien. Dezelfde sobere wol, linnen kleding, kousen en leren schoenen hoorden bij een huishouden waarin weinig geld beschikbaar was voor kleding en vervanging.

Wie bepaalde of iemand kleding kreeg?

Het vijfde punt van het besluit is belangrijk: een afzonderlijke armenvoogd mocht niet op eigen initiatief kleding uitdelen. De gehele armenkamer moest ermee instemmen. De uitdeling van kleding was daarmee onderdeel van de georganiseerde stedelijke armenzorg, net als geld, voedsel en het uitbesteden van mensen die niet zelfstandig konden rondkomen.

Van 1653 naar 1705

De streep maakte ondersteuning zichtbaar in het dagelijkse straatbeeld. In 1653 werd dat herkenningsteken al verplicht gesteld voor bedeelden. In 1705 ging het stadsbestuur verder en bepaalde het ook de stoffen, kleuren en kledingstukken. Een arme Harlinger kreeg dus niet alleen hulp; het stadsbestuur bepaalde mede hoe die hulp er letterlijk uitzag.

Lees verder