De Harlinger weesjongens schrijven zelf, 1788
Op 18 augustus 1788 legden weesjongens uit het stadsweeshuis hun klachten schriftelijk voor aan de weesvoogden en weesvoogdessen. Obbe Lucas, Harmen Douwes en Jan Douwes stelden de brief op. Andere jongens tekenden als getuigen. De brief is bewaard in het Oud Archief Harlingen, inv.nr. 1017.
Hieronder staat de hele brief in modern Nederlands. De volgorde en de concrete beschuldigingen zijn behouden. Een paar oude woorden zijn kort uitgelegd. Eén woord in het verslag over Jan Joseps is in de transcriptie moeilijk te duiden; dat wordt niet vrij ingevuld.
De volledige brief in modern Nederlands
Weesjongens van Harlingen (in modern Nederlands):
Harlingen, 18 augustus 1788
Geachte voogden en voogdessen, wij verzoeken u enige aandacht te geven aan wat wij u in dit verzoekschrift voorleggen.
- Er is een bak vol gort in de vijver gegooid. Wij denken dat de gort door verwaarlozing onbruikbaar was geworden.
- De weesvader heeft een emmer met orten van de kleine jongens naar de haven laten brengen. Met “orten” worden etensresten bedoeld.
- Sinds zondag 10 augustus is het herhaaldelijk gebeurd dat er niet genoeg eten was. Wij kunnen onmogelijk alles bijhouden. Soms was het zo krap dat zelfs de voorlezer niet meer kon krijgen, terwijl toch werd gezegd dat er genoeg was.
- Het spek dat wij tweemaal per week krijgen, weegt naar onze schatting per portie niet meer dan vier lood. Een lood was een oude gewichtsmaat.
- Drie of vier weken geleden zat de weesvader op een dinsdagavond met een schipper uit de familie of kring van de weesmoeder in de keuken wijn te drinken. Zij dronken zoveel dat zij dronken werden. Toen het tijd werd voor het dankgebed, gedroegen zij zich volgens ons zo godslasterlijk dat het leek alsof zij in plaats van God de Heer Satan aanbaden. Wij waren er zelf van geschrokken.
- Herhaaldelijk krijgen de kleine kinderen zoveel slagen dat het ons als hun broeders zeer aangrijpt en wij het bijna niet kunnen aanzien.
- Door de dagelijkse ruzies raakt de weesvader volgens ons zo opgehitst dat hij bijna geen hele dag voorbij laat gaan zonder Gods heilige naam ijdel te gebruiken. De jongens schrijven dat hij dit zelfs in zijn gedachten doet.
- Gisteren merkten wij door de sterke stank die ons tegemoetkwam dat de kaas op zolder zo bedorven was dat men de kinderen die niet durfde te laten opruimen. Daarom moesten zij het zelf doen.
Wegens gebrek aan tijd beëindigen wij hiermee deze punten.
Haven rond 1790.
Wat er met Jan Joseps gebeurde
Zondagmiddag gebeurde er iets tussen de weesvader en Jan Joseps. Jan stond bij wat in de transcriptie het “luijfke” wordt genoemd; de precieze betekenis van dat woord is niet zeker. Toen de weesvader de kinderen aan tafel riep, schold hij Jan uit en vroeg vloekend waarom hij er nu pas aankwam. Hij gaf Jan twee slagen tegen het hoofd en sloeg hem met een touw.
Jan kon de slagen volgens de brief niet langer verdragen en greep uit benauwdheid het touw vast. Daarop pakte de weesvader hem bij het haar, sloeg hem tegen de grond, ging boven of bij hem zitten en sloeg hem met zijn vuist in het gezicht. De jongens schrijven dat Jan zo erg werd geslagen dat zij het nauwelijks konden aanzien.
De weesmoeder kwam daarop op de weesvader af. Zij gaf Jan zelf ook een slag en probeerde de weesvader zo goed mogelijk tegen te houden. Daarna kwamen S. Willems en Hendrik Willems erbij en namen Jan weg.
Weesjongens van Harlingen (in modern Nederlands):
“Wij hebben in de waarheid hier geschreeven maar geen leugentaal.”
Weeshuis rond 1790.
Daarna volgen de namen van de jongens die als getuigen tekenden.
De ondertekenaars
- Wouter Jennes van Glinstra
- Serwaas Willem
- Jan Berents Kleine
- Pieter Reines
- Jan Joseps
- Hendrik Willems
- Haye Andries
- Luuwe Wilems
- Harmen Douwes
- Siebran Hendriks
- Jan Douwes
- Leuwe Pieters
- Gerriet Harmens
- Siebrand Huses
- Durk Feikes
- Douwe Martens
- Johannes van Laan
- Corneles Klaass
- Hille Poppes
- Tietse Romkes
- Pietter Douwes
- Obbe Lucas
- Anne Seerps
- Jurjen Jans
- Flijpus Wyllems
- Harmen Jans
- Hendrik Johannus Mulder
- Gerrit Jans
- Durk Feikes, voor de tweede keer in de transcriptie genoemd
De klacht werd bewijs tegen de jongens
De brief hielp de jongens niet. De zaak kwam voor het Harlinger gerecht. De weesmoeder verklaarde onder meer dat weesmeisjes haar “Oude Duivel” noemden. Het gerecht stelde de weesvader en weesmoeder in het gelijk en behandelde de brief van de jongens als een schandelijk geschrift.
De belangrijkste jongens werden veroordeeld tot tweemaal een etmaal in de pekelkuip. Andere betrokkenen kregen water en brood. Daarna moesten zij de weesvader en weesmoeder om vergiffenis vragen voor wat het gerecht hun goddeloze gedrag noemde. De brief zelf bleef als bewijsstuk in het dossier bewaard.
In beeld
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.