Achlum in de 16de eeuw
Achlum lag in de 16de eeuw op een terp aan de Slachtedijk; in 1572 werd het vrouwenklooster bij het dorp tijdens de strijd tegen het Spaanse gezag verwoest.
Rond de terp
Achlum was geen doorlopende rij huizen langs een weg. De kern lag rond de kerk op de terp. Daar lagen huizen en erven; de boerderijen stonden verspreid op de kleigrond rondom. De Slachtedijk boog langs het dorp. Aan de noordzijde liep een waterverbinding. Het landschap bestond uit akkers, greppels en weiden, met wegen en paden die naar Franeker, Midlum en andere dorpen voerden.
De oudste kerk was al eeuwen oud. Aan het eind van de 15de eeuw waren de muren verhoogd en kwam er een groter koor en een toren. De kerk was oorspronkelijk gewijd aan Gertrudis. Bij de kerk werden mensen begraven; op het kerkhof lagen grafstenen en stonden gedenktekens voor inwoners en families.
Het vrouwenklooster op de noordelijke terpflank
In de 15de eeuw werd op de noordelijke zijde van de terp een vrouwenklooster gesticht, verbonden met Ludingakerke bij Midlum. Het lag vlak bij de kerk en de dorpsbewoning. Het precieze stichtingsjaar wordt niet in alle beschrijvingen hetzelfde opgegeven; het klooster was er in ieder geval vóór 1500.
De kloosterbewoners maakten deel uit van een groter netwerk van religieuze huizen. Ludingakerke had landerijen en rechten in verschillende dorpen. De aanwezigheid van het klooster bracht ook bezittingen, gebouwen en werkzaamheden naar Achlum. Hoeveel vrouwen er in 1550 verbleven en hoe zij hun dagen precies indeelden, is niet uit een bewaard dagboek vastgesteld.
1515-1517: oorlog en de komst van Ludingakerke
In 1515 verwoestten strijders uit Franeker het klooster Ludingakerke bij Midlum. De gemeenschap week uit naar Achlum. Het bestuur van Ludingakerke vestigde zich bij het bestaande klooster op de Achlumer terp. Een oude akte over de sluizen bij Makkum noemt het klooster in 1539 uitdrukkelijk als naar Achlum overgebracht. De boeren en geestelijken in Achlum kregen daardoor ook te maken met het beheer van de landerijen die aan Ludingakerke toebehoorden. Over de verwoesting van Ludingakerke bij Midlum bestaat een afzonderlijk verhaal.
De oorlog met de Geldersen bracht eveneens soldaten naar Achlum. De kroniekschrijver Petrus van Thabor vermeldt dat de troepen onder Claes Wyltschut in de winter hun voornaamste kwartier in Achlum hadden. Zij bleven er ongeveer vijftien of zestien dagen. In de aangehaalde kroniek staat:
De manschappen verbleven dus ruim twee weken in en om het dorp. Dezelfde kroniek vermeldt dat zij vlak na Kerstmis in Achlum aankwamen. Hoeveel paarden of soldaten de bewoners moesten onderhouden, wordt niet genoemd.
De opgaven van 1543 en 1552
In 1543 werd in Friesland een overzicht gemaakt van bezittingen en inkomsten van kerken en geestelijken. Achlum staat daarin op de lijst van dorpen van Franekeradeel, samen met onder meer Hitzum en Herbaijum. Bij Franekeradeel volgen echter 63 lege bladen. Daarom zijn uit dit boek geen betrouwbare Achlumer namen van pachters, landoppervlakten of bedragen over te nemen.
In 1552 liet het bestuur mannen en hun wapens registreren. Die controle werd een wapenschouw genoemd. Van sommige Friese steden en grietenijen bestaan uitvoerige lijsten met bewoners en uitrusting, maar niet van Franekeradeel. Voor Achlum hebben we daarom geen volledige lijst van gewapende mannen uit dat jaar. Het werk van boeren en landarbeiders ging intussen door: akkers moesten worden ingezaaid en gehooid land moest worden binnengehaald.
1572: schade aan het klooster
In 1572 bereikte het geweld van de Nederlandse Opstand ook deze omgeving. Bij de strijd tegen de Spaanse machthebbers trokken geuzen door Friesland. Het vrouwenklooster van Achlum werd in dat jaar volgens de beschrijving van het beschermde dorpsgezicht verwoest. Latere kloosterstukken laten zien dat de gemeenschap en haar bezittingen pas in de jaren daarna volledig uit Achlum verdwenen. Wat er op die dag van afzonderlijke bewoners is opgeschreven, is niet achterhaald. Over hun verblijf, vlucht of bezittingen kunnen we daarom geen persoonlijke ervaringen invullen.
Ook in Harlingen en Franeker voltrok zich in 1572 een machtsstrijd. De voormalige kloosterplaats op de noordelijke kant van de Achlumer terp werd niet opnieuw een groot kloostercomplex.
1570-1580: wat er met de pastoor en kloosterlingen gebeurde
Op 11 juli 1570 kwamen geestelijken en dorpsbestuurders in het pastoorshuis bijeen. Zij spraken over de grens tussen het kloostererf, de pastorietuin en het land van de kerk. De kerk betaalde in 1566 twee goudguldens en twee stuivers voor zeven feestdagen waarop een kapelaan dienstdeed. Ook brood, wijn, wierook en kaarsen kwamen in de kerkelijke rekeningen voor.
Het klooster liep tijdens de Opstand grote schade op. In 1578 vertrokken de kloosterlingen naar Bergum. Hun prior Tzomme van Mantgum bleef in Achlum achter. Op 8 augustus 1578 sloot hij nog een huurcontract met Broer Heins voor dertien pondemaat kloosterland. De laatste prior, Petrus van Medemblik, tekende een overeenkomst vanuit Bergum.
Op 31 maart 1580 kwam er een einde aan de openbare katholieke eredienst. Het bestuur liet de klooster-, pastorie- en kosterijgoederen overdragen. De vroegere kloosterboerderijen kwamen onder provinciaal beheer. Op 2 oktober riep de grietman de voormalige pastoors, kosters en schoolmeesters bij zich.
De vroegere pastoor Jobus Petri bleef in de pastorie wonen en werd schoolmeester. In 1585 kreeg hij twaalf goudguldens vergoed voor werk dat hij aan de pastorie had laten uitvoeren. Zowel Jobus Petri als Tzomme van Mantgum kreeg een jaarlijks inkomen uit de voormalige kerkelijke bezittingen. Ook subprior Arnoldus Nicolai wordt in de uitkeringenlijst van 1590 genoemd. De overgebleven geestelijken werden dus niet allemaal uit Achlum verdreven, maar hun kerkelijke functies en het beheer van hun land veranderden wel.
In 1595 kregen Achlum en Hitzum toestemming om gezamenlijk een gereformeerde predikant aan te stellen. Zij kozen Henricus Ostelanus. Een afzonderlijke melding van mishandeling van de Achlumer pastoor tijdens deze overgang is in de geraadpleegde stukken niet gevonden.
Werk en dagelijks leven
Rond de dorpsterp werd gezaaid, gehooid en vee gehouden. Bij het dorsen sloegen arbeiders het graan uit de aren. In de huizen moest water worden gehaald en linnen worden gewassen. Een smid of wagenmaker was nodig om ijzerwerk of een beschadigd wagenwiel te herstellen. Voor verkoop van vee, graan en ander goed ging men naar een dorp of stad met markt. Het nabije Sexbierum en de steden hadden elk hun eigen verbindingen en handel.
Wat is nog zichtbaar?
- De verhoogde terp en de oude loop van de Slachtedijk.
- De Gertrudiskerk, met oudere muurdelen en sporen van latere verbouwingen.
- De noordelijke terphelling, waar het klooster heeft gelegen.
- Het oude patroon van waterwegen en landerijen rond Achlum.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.