Achlum in de 19de eeuw
Achlum veranderde in de 19de eeuw door een onderlinge brandverzekering, nieuwe scholen, een poldermolen en het dagelijks leven in de pastorie van Hendrik Hellema.
Franse tijd: geld voor een plaatsvervanger in het leger
Tijdens de Franse overheersing moesten ook jongemannen uit de omgeving in militaire dienst. Wie voldoende geld had, kon een andere man als plaatsvervanger laten gaan. Voor zo'n plaatsvervanger werd doorgaans ongeveer 300 gulden gevraagd. Ulbe Piers Draisma uit Achlum zamelde geld in voor jongemannen die niet in Napoleons leger wilden dienen.
Draisma hield zich in dezelfde jaren met het water rond Achlum bezig. In 1810 werd afgerekend over het land van boeren bij Arum, Kimswerd en Achlum dat gezamenlijk op de afwatering was aangesloten. In 1811 regelde hij het uitdiepen van de Achlumervaart van Paijezijl, langs het dorp, naar Koningsbuurt en de administratie van dat werk.
1811: boeren verzekeren elkaar tegen brand
Ulbe Piers Draisma uit Achlum richtte in 1811 met 39 andere boeren een onderlinge brandverzekering op. Op 4 juli kwamen de oprichters in Franeker bijeen. Onder de medestanders waren Pieter Offinga en Fedde Strikwerda uit Achlum. De maatschappij heette de Onderlinge Brand-Assurantie-Sociëteit over de kantons Franeker, Bolsward en Dronrijp en stond ook bekend als Achlum van 1811. Zij is een van de rechtstreekse voorlopers van het huidige Achmea.
De verzekering dekte 75% van de getaxeerde waarde van de bezittingen tegen brandschade. De deelnemers droegen zelf de overige 25%. Bij brand moesten de andere leden gezamenlijk het verzekerde deel betalen.
Op 21 augustus 1813 kwam de eerste grote schadeclaim. Bij Menaldum brandde de boerderij van Ids Jacobs Haima door blikseminslag af. De schade bedroeg 2.772 gulden en 10 stuivers. De overige deelnemers betaalden volgens de afspraken hun aandeel. Draisma was ook betrokken bij een dakpannenfabriek die in 1829 in Achlum begon.
1813: de schoolmeester wordt veldwachter
Pieter Haijes Robijn kwam in 1799 vanuit Burgwerd als schoolmeester naar Achlum. Hij verdiende aanvankelijk 150 gulden per jaar, naast het schoolgeld van de ouders. In 1813 werd hij ook veldwachter. Op 3 oktober legde hij bij de rechter van het kanton Franeker een eed af. In het verslag staan de woorden:
"Dat Hij gezworen heeft getrouwheid aan de Keizer en gehoorzaamheid aan de constitutie des Rijks".
Robijn bleef ook schoolmeester. Hij hield zich bovendien bezig met het innen van belastingen en met de administratie van sluizen in de omgeving van Achlum.
1817: Russische ruiters en de duiven van de smid
In 1817 verbleef een Russische militaire eenheid in Achlum en Hitzum. Er waren naar opgave 75 manschappen en paarden, met enkele stukken geschut. In de gemeentelijke administratie van Franekeradeel staat 198 gulden en 90 cent geboekt voor de inkwartiering.
Bij de Schapetille stond de smederij van Van der Velde. De familie vertelde later dat Russische ruiters door het dorp reden en dat een van hen met zijn sabel naar de duiven op de dakgoot van de smederij sloeg. Enkele duiven zouden daarbij zijn gedood en andere gewond. De herinnering werd binnen de familie doorverteld, onder andere door Sietske van der Velde. De betaling voor de soldaten staat in de gemeentelijke rekening; de gebeurtenis bij de smid kennen we uit het latere familieverhaal.
De pastorie en een boomgaard vol fruit
In 1826 werd Hendrik Doekes Hellema predikant in Achlum en Hitzum. Hij trouwde in 1827 met Magdeltje Beekhuis. Zij kregen zeven kinderen. Bij de pastorie hoorden een tuin en boomgaard. Vader Doeke Wijgers Hellema kwam in oktober 1835 logeren en noteerde dat zijn zoon toen al 280 korven appels en peren had ingezameld, verzonden en verkocht, terwijl er nog ongeveer twintig korven aan de bomen hingen.
"Domeni hadde het zeer druk met zijn hof, hij had toen ik wegging rede 280 korven appels en peeren ingezameld, verzonden en verkogt."
Volgens de aantekening leverden zomervruchten na aftrek van kosten ongeveer vijftig cent per korf op en winterappels een gulden. De opbrengst werd voor een deel verkocht en voor een deel door het gezin gebruikt.
School, lessen en het werk van een predikant
In 1833 had Hendrik in Achlum en Hitzum samen 113 leerlingen voor zijn catechisaties, lessen in de christelijke leer. Zijn zoon Doeke herinnerde zich dat hij zijn vader naar Hitzum vergezelde als deze daar op zondag moest preken. In de dorpsschool stond meester Donia. Hij werkte ook als koster, klokluider en belastingontvanger. Doeke schreef later dat Donia zoveel andere taken had dat de school volgens hem meer bijzaak was geworden.
In 1844 schaatsten Hendrik en Magdeltje met hun zonen Doeke en Willem naar familie in Wirdum. In de jaren 1860 namen hardhorendheid en vermoeidheid toe. Hendrik bleef preken en lesgeven. Op 6 september 1867 vierde het gezin zijn veertigjarig huwelijk, met familiebezoek en champagne.
Een terp met huizen en een groeiende vaartbuurt
Omstreeks 1810 stonden de huizen van Achlum rond een dobbe op de terp, tussen de Slachtedijk, de Loop en de Achlumervaart. Het was een dorp rond de kerk, met boerderijen verspreid buiten de kern. In de 19de eeuw kwamen langs de vaart nieuwe huizen. Rond 1850 telde Achlum ongeveer 638 inwoners. Later werden ook woningen aan de Tanjabuurt gebouwd, langs de noordkant van het water.
1853: de poldermolen en het werken aan het land
De Achlumer Noorderpolder lag onder Achlum en Hitzum en besloeg ongeveer 309 hectare. In 1853 werd de bestaande bemaling vervangen door een nieuwe windmolen, gebouwd door Pieter M. Boonstra uit Menaldum. Het polderbestuur liet er een huis bij zetten voor de molenaar en voor vergaderingen. De molen hield het polderwater op peil.
In de dorpskern kwamen ook gebouwen bij. Een nieuwe school verrees in 1845 en in 1854 kreeg de Gertrudiskerk een orgel, gebouwd door Van Dam en zonen. De eerste christelijke school werd in 1885 opgericht. Vier jaar later, in 1888, kwam er een zuivelfabriek. Rond 1887 werd bovendien een kanaal gegraven om de aarde van de terp te kunnen afvoeren. De terp werd in 1893 gedeeltelijk afgegraven.
1869: schaatsen, bomen snoeien en brieven
In februari 1869 schreef Hendrik vanuit Achlum aan zijn achtjarige kleinzoon Foppe in Den Helder. Hij had de brief van de jongen hardop aan zijn vrouw en dochters voorgelezen. Foppe had geschreven over zijn schaatsen en schoolwerk. Hendrik vertelde over de winter in Achlum:
"Grootpapa en g-mama hebben niet schaats gereden, maar de tantes wel een weinig, want het ijs is spoedig weer weggedooid."
In de pastorietuin lagen grote gesnoeide takken, zodat de paden nauwelijks begaanbaar waren. Hendrik begon met het zaaien en planten van sla, erwten, bonen, spinazie en radijs. Hij stelde Foppe vragen over aardrijkskunde, Bijbelse geschiedenis, taal en rekenen. In de zomer kon hij minder catechisatie geven, omdat de mensen op het land moesten werken. De brieven van grootvader en kleinzoon uit 1869 staan op een afzonderlijke pagina.
De brieven van grootvader en kleinzoon uit 1869
Een bezoek aan boer Jan Bosch
Op 6 april 1869 schreef Foppe zelf vanuit Achlum aan zijn vader. Hij vertelde hoe hij met zijn grootvader naar boer Jan Bosch was geweest, koeien had bekeken en thee met koek had gekregen. Op de terugweg liep hij zo hard dat hij bezweet thuiskwam. Hij kreeg hoofdpijn en moest even op bed liggen. Ook schreef hij over het weer en over bijzondere eenden die hij had gezien.
"Ik heb de brief alleen geschreven, Ma heeft er niets van gezegd"
1878: het vertrek van Hendrik Hellema
Magdeltje Beekhuis overleed op 6 april 1878. Hendrik schreef over zijn vrouw en het leven dat zij samen in Achlum hadden gedeeld. Later verhuisde hij naar zijn kinderen in Dantumawoude. De familie pakte de inboedel van de pastorie in en liet overgebleven spullen verkopen. In oktober schreef Hendrik dat hij zijn kinderen graag weer fruit had willen sturen, maar dat de boomgaard niet meer tot zijn beschikking stond.
"Hoe gaarne zou ik U weder appelen willen zenden, doch de bron uit de Achlumer-tuin is voor ons gesloten."
Wat is nog zichtbaar?
- De Gertrudiskerk en het orgel uit 1854.
- De Achlumer Mole uit 1853 bij de oude Noordpolder.
- De dorpsvaart en de deels afgegraven terp.
- De oude omgeving van kerk en pastorie waar Hendrik en Magdeltje woonden.
- Het beschermde dorpsgezicht met gebouwen uit de 18de en 19de eeuw.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.