Wirdum in de 19de eeuw
In de 19de eeuw veranderde Wirdum geleidelijk van een vooral over water bereikbaar terpdorp in een dorp dat beter over land verbonden raakte met Leeuwarden en de omgeving. De oude kern rond kerk, Groote Buurt en Kleine Buurt bleef herkenbaar, maar de bebouwing werd dichter.
Dorpsleven rond 1860.
Van waterdorp naar betere wegen (19de eeuw)
Wirdum was vanouds sterk op vervoer over water aangewezen. Vrijwel alle boerderijen waren via een vaart bereikbaar en ook in het dorp lagen verschillende havens en watergangen. De Wurdumer Feart, Nieuwe Wurdumer Feart en Tjaarder Feart waren lokale verkeersaders. Voor een vaste trekschuitdienst met jaagpad naar Wirdum is geen betrouwbare aanwijzing gevonden. Gewone schuiten, boerenvaartuigen en kleinere vracht- en passagiersboten pasten beter bij dit lokale netwerk.
Over land waren de mogelijkheden lang beperkt. Tot in de 19de eeuw bereikte men Wirdum vooral via de weg naar Wytgaard en de Werpsterdyk. Daarna kwamen de Rijksstraatweg en de Swichumerdyk en werden bestaande wegen verhard. Reizen met paard, wagen, rijtuig of te voet werd daardoor gemakkelijker. Ook de verbinding met Leeuwarden, Goutum en Huizum verbeterde.
1868: de trein komt naar Wirdum
De grote omslag kwam op 1 september 1868. Toen werd het spoortraject Heerenveen-Leeuwarden geopend en kreeg Wirdum een station aan de lijn naar Leeuwarden en Zwolle. Het station lag buiten de dorpskern. Voor een inwoner betekende dat eerst lopen of rijden naar het station, maar daarna kon een reis ineens veel sneller en over veel grotere afstand worden gemaakt.
Een stoomtram reed niet door Wirdum. De grote nieuwe vorm van openbaar vervoer was hier de trein. Het station bleef, met enkele onderbrekingen, tot 1949 in gebruik.
1823: kermisnachten in de herberg
Doeke Wijgers Hellema beschreef hoe de jaarlijkse kermis het dorp dagenlang op zijn kop zette. Er waren een harddraverij, bezoekers van buiten, muziek en dans. Knechten en meiden brachten de nacht door in de herberg en tapperijen. De ochtend erna werden zelfs de zaken van de dorpshaven in de herberg afgehandeld, met jenever en bier op tafel. Herbergen en kermis in Wirdum.
De school groeit
Hellema verliet het onderwijs in 1819. In 1822 werd de te kleine schoolruimte vergroot. In 1841 kwam er een geheel nieuw schoolgebouw.
Veranderingen aan de kerk
Ook de Martinuskerk veranderde. De zuidtoren werd in 1806 aan de buitenkant van een nieuwe laag baksteen voorzien en verhoogd. De kerkramen kregen in de 19de eeuw een andere vorm. In 1875 werd een nieuwe pastorie gebouwd, een fors herenhuis met koetshuis.
Een dichter bebouwd dorp
Volgens de monumentenbeschrijving verdichtte de bebouwing in de 19de eeuw. Rond 1900 ontstonden lintvormige uitbreidingen langs de Legedyk en de Swichumerdyk. Het dorp groeide dus niet alleen rond de oude terp, maar steeds meer langs de wegen.
De landbouw bleef ondertussen de belangrijkste economische achtergrond. In en rond Wirdum stonden grote boerderijen en veel bewoners werkten direct of indirect met vee, zuivel en land.
1891: melk naar de fabriek
In 1891 opende in Wirdum een melkfabriek. Melk die eerder op boerderijen tot boter en kaas werd verwerkt, kon nu naar een centrale fabriek worden gebracht. Melkrijders, boeren en fabrieksarbeiders kregen ieder een plaats in deze nieuwe keten.
Zuivelbereiding rond 1850.
Het oude dorp bleef herkenbaar
De middeleeuwse kerk bleef het middelpunt. Op foto's van rond 1900 staan de Groote Buurt en andere oude lijnen van het dorp naast de dichter geworden bebouwing.
Wirdum door de eeuwen
Leeuwarden als nabije stad
Voor inwoners van Wirdum lag Leeuwarden dichtbij genoeg voor handel, werk, winkels en diensten. De groei van de hoofdstad in de 19de eeuw maakte die band sterker.
Wilt u reageren?
Kent u een bron, akte, foto of familieverhaal dat bij deze pagina past? Ook oude foto's en vragen zijn welkom.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Wirdum
Het huidige Wirdum, ten zuiden van Leeuwarden.
Wirdum door de eeuwen
De omgeving van Leeuwarden in 1664. Goutum en Hempens zijn zichtbaar; Wirdum ligt net buiten deze uitsnede.
Plaatsen in de omgeving
Dagelijks leven
Woning rond 1800.
Hooioogst rond 1800.
Keuken rond 1800.
Landschap rond 1800.
Meer verhalen en plaatsen
Bronnen