Schoolmeester Hellema - voor de klas in Wanswerd en Wirdum

Doeke Wijgers Hellema begon zijn loopbaan als schoolmeester toen hij zelf nog nauwelijks volwassen was. Rond 1781-1782, op ongeveer vijftien- of zestienjarige leeftijd, ging hij lesgeven in zijn geboortedorp Wanswerd. Tien jaar later, in 1792, solliciteerde hij naar de veel zwaardere betrekking van schoolmeester, organist en kerkdienaar in Wirdum.

Zijn eigen dagboeken beginnen pas in 1821, twee jaar nadat hij het onderwijs had verlaten. Voor zijn jaren als schoolmeester zijn zijn autobiografie, zijn aanstellingsbrief en de latere schoolmeestersgeschiedenissen daarom belangrijker dan het dagboek zelf.

Zijn jeugd en opleiding tot schoolmeester staan uitgebreider beschreven op De jeugd van Doeke Wijgers Hellema .

Zie voor de algemene achtergrond ook:

Onderwijs en opvoeding door de eeuwen heen

Kinderen op het Friese platteland rond 1800

De jeugd van Doeke Wijgers Hellema

1781-1782 - een schoolmeester van vijftien of zestien jaar

Toen Hellema in Wanswerd voor de klas kwam, was hij zelf nog maar ongeveer vijftien of zestien. Zijn vader, Wijger Doekes Hellema, was daar schoolmeester en organist geweest, maar was in 1778 overleden. Doeke was toen twaalf. Omdat hij nog te jong was om de school te bedienen, werd de school enkele jaren voorlopig door anderen waargenomen.

In die jaren werd Doeke in Grouw door zijn oom Hendrik Idzerda opgeleid. Hij kreeg er ongeveer zes en een half uur per dag les en moest daarnaast drie uur per dag op het klavier oefenen. In 1781 liet zijn oom hem in Grouw al voor een klas staan. Een oudere man hielp hem daar om de lastigste kinderen in toom te houden. De proef beviel: de ouders waren tevreden over de jonge onderwijzer.

Kort daarna keerde Doeke terug naar Wanswerd. Daarmee nam hij de plaats in van zijn overleden vader. Dat was voor hem niet alleen een eerste baan. Zijn moeder en jongere broers en zusters waren financieel mede van zijn inkomen afhankelijk.

De school van Wanswerd kwam tot bloei

Hellema bleef ongeveer tien jaar in Wanswerd, tot augustus 1792. De eerste jaren waren voor hem bijzonder belangrijk. Hij werkte veel, studeerde daarnaast en voelde zich door de dorpelingen gewaardeerd. Later noemde hij deze periode zelfs de Gouden Eeuw van zijn leven.

De school deed het volgens zijn herinneringen goed. Er kwamen niet alleen kinderen uit Wanswerd. Ook uit het nabijgelegen Birdaard kwamen leerlingen naar zijn school. Dat zegt iets over zijn reputatie: ouders waren bereid hun kinderen naar een ander dorp te sturen om bij de jonge Hellema les te krijgen.

Was hij alleen voor de hele klas?

Voor Wanswerd wordt in Hellema's eigen verhaal geen vaste tweede meester genoemd. Hij verschijnt er als de schoolmeester van het dorp. Het is daarom aannemelijk dat hij de verschillende niveaus in hetzelfde schoollokaal zelf bediende.

Dat betekende niet dat alle kinderen tegelijkertijd dezelfde les kregen. Een dorpsschool werkte nog niet zoals een moderne basisschool met afzonderlijke jaarklassen. Kinderen verschilden sterk in leeftijd, aanwezigheid en niveau. De ene leerling oefende spelling of lezen, een ander schreef en gevorderde leerlingen rekenden.

Ook de schoolgelden werden later in Wirdum naar het niveau van de leerling berekend. Dat past bij een school waarin niet de leeftijd, maar het soort onderwijs en de vorderingen van het kind een belangrijke rol speelden.

Lezen, schrijven en godsdienst

Wat Hellema in Wanswerd precies op ieder uur behandelde, heeft hij niet als lesrooster nagelaten. Voor Wirdum is de leerinhoud vanaf 1792 wel nauwkeurig vastgelegd. Omdat hij in beide dorpen als schoolmeester en organist werkte, geeft die aanstelling een goed beeld van de kern van zijn werk.

Hij moest de kinderen onderwijzen in:

• spellen;
• lezen;
• schrijven;
• gebeden;
• de beginselen van de godsdienst;
• goede zeden en gedrag;
• voor een deel van de leerlingen: rekenen;
• voor een deel van de leerlingen: psalmzingen.

Aan het einde van de schooltijd moesten de kinderen gezamenlijk een of meer psalmen zingen. Onderwijs, kerk en opvoeding waren dus sterk met elkaar verbonden.

Niet alleen uit het hoofd leren

Hellema kwam juist in een periode in het onderwijs waarin oude leermethoden ter discussie stonden. Bij zijn sollicitatie in 1792 ontmoette hij de Friese onderwijsvernieuwer Johannes Henricus Nieuwold. Hellema voelde zich later wat onderwijs betreft meer met Nieuwold verwant dan met zijn eigen oom, die hem had opgeleid.

Nieuwold wilde af van onderwijs waarbij kinderen lange reeksen letters en teksten vooral uit het hoofd opdreunden zonder ze goed te begrijpen. Hij probeerde lezen begrijpelijker en aantrekkelijker te maken. Woorden en klanken werden met eenvoudige voorbeelden, vragen en afbeeldingen verbonden.

1792 - eigenlijk wilde hij niet solliciteren

In het voorjaar van 1792 ontving de bijna 26-jarige Hellema in Wanswerd een brief van zijn oom in Grouw. De betrekking van schoolmeester en organist in Wirdum kwam vrij.

Hellema stond niet te springen om te vertrekken. Hij was tevreden in Wanswerd en voelde zich er thuis. Volgens zijn eigen herinnering solliciteerde hij vooral omdat hij zijn oom niet voor het hoofd wilde stoten.

Dominee Hendrik Pollius van Wanswerd moedigde hem wel aan. Op 29 maart 1792 gaf Pollius hem een zeer gunstig getuigschrift. Hij verklaarde dat Hellema alle kennis bezat die een goede schoolmeester nodig had, zijn taak ijverig en trouw vervulde en zich voorbeeldig, nederig en bescheiden gedroeg.

Een echte sollicitatie met examen

De sollicitatie naar Wirdum was geen eenvoudige benoeming op aanbeveling. Hellema moest worden onderzocht.

Een van de examinatoren was Johannes Henricus Nieuwold. Het orgelspel maakte deel uit van het examen. Daarna raakte Nieuwold met Hellema uitgebreid over onderwijs in gesprek. Hij gaf hem zelfs geschriften mee.

Het gesprek duurde zo lang dat de andere beoordelaars Nieuwold uiteindelijk vriendelijk verzochten Hellema te laten gaan, omdat ook de overige onderdelen van het examen nog moesten worden afgewerkt.

Daarbij werden onder meer beoordeeld:

• taal;
• spelling;
• rekenen;
• orgelspel.

Hellema slaagde. De keuze viel op hem.

20 juni 1792 - tekenen met bevende hand

Op 20 juni 1792 ondertekende Hellema zijn aanstellingsbrief. Hij herinnerde zich dat hij dat deed met bevende hand.

Dat past bij zijn gemengde gevoelens. De betrekking betekende vooruitgang en een hoger inkomen, maar hij moest het Wanswerd verlaten waar hij zich gelukkig voelde.

Terug in Wanswerd begon hij onmiddellijk zijn jongere broer Lykle voor te bereiden als opvolger. Lykle moest niet alleen lesgeven, maar ook orgel kunnen spelen. Mijnheer Sixma uit Hallum betaalde voor hem de orgellessen.

Eind juli werd Hellema's huisraad in het veerschip geladen. Twee zusters gingen mee naar Wirdum om hem te helpen. Eén van hen bleef voorlopig bij hem om het huishouden te doen.

De vacature in Wirdum: veel meer dan lesgeven

Van een moderne personeelsadvertentie met een lijst functie-eisen is in de geraadpleegde bronnen geen afdruk gevonden. Maar de aanstellingsbrief van 20 juni 1792 is eigenlijk nog informatiever. Daarin staat precies waarvoor de nieuwe schoolmeester verantwoordelijk werd.

De baan bestond uit drie functies tegelijk:

• schoolmeester;
• organist;
• kerkdienaar.

Van de kandidaat werd bovendien verwacht dat hij zich voorbeeldig gedroeg. Zijn persoonlijke levenswandel hoorde dus bij de functie.

De schooldag in de zomer

In het zomerhalfjaar waren de schooltijden:

• 08.00-10.00 uur;
• 12.00-14.00 uur;
• 15.00-17.00 uur.

Dat betekende zes uur school per dag, verdeeld over drie blokken.

De schooldag in de winter

In het winterhalfjaar waren de schooltijden:

• 08.00-10.00 uur;
• 12.00-15.00 uur.

De winterdag was dus korter, maar de school was juist in de winter belangrijk. Veel plattelandskinderen hielpen in voorjaar en zomer thuis of op de boerderij. In de winter konden zij regelmatiger naar school.

Vakantie

Als schoolmeester kreeg Hellema vrije dagen:

• iedere zaterdag;
• drie weken tijdens de hooitijd;
• een week rond Pasen;
• een week rond Pinksteren;
• een week rond Kerst;
• vrij rond de jaarmarkt.

Maar dat betekende niet dat hij tijdens al die dagen werkelijk vrij was. Zijn verplichtingen als organist en kerkdienaar gingen gewoon door.

Een werkdag die om vier uur kon beginnen

De kerkelijke taken maakten de baan zwaar. Hellema moest de kerkklok luiden.

In een deel van de zomer begon dat al om 04.00 uur 's morgens. In een ander deel van het jaar was het 05.00 uur. Daarnaast moest op verschillende vaste tijden overdag worden geluid, onder andere rond 08.00, 14.00 en 18.00 uur, afhankelijk van het seizoen soms later.

Hij luidde ook voor de catechisatie en op stemdagen.

Zondag: voorlezen, orgelspelen en schoonmaken

Op zondagmorgen moest Hellema de klok onder meer om 07.00 en 09.00 uur luiden. Voor het begin van de dienst las hij in de kerk een stichtelijk stuk en speelde hij orgel totdat de predikant begon.

Voor de middagdienst moest opnieuw worden geluid. Ook dan hoorde het stichtelijk voorlezen bij zijn taak.

Daar bleef het niet bij. Hij moest de bijbel vanuit de pastorie naar de kerk brengen en na de dienst terugbrengen. De kerk moest bezemschoon zijn. Het doopvont moest schoon worden gehouden. Na afloop sloot hij kerk en toren af.

Zelfs het weren van spelende kinderen van het kerkhof stond in zijn instructie.

Administratie voor predikant en kerkvoogden

Hellema moest ook administratief werk doen. Hij stelde rekeningen op, woonde vergaderingen bij en verrichtte werkzaamheden voor predikant en kerkvoogden.

In Wirdum kreeg hij later zelfs de boekhouding van de kerk toevertrouwd.

De dorpsschoolmeester was dus tegelijk onderwijzer, musicus, klokkenluider, koster, administrateur en een van de zichtbare functionarissen van het dorp.

Het salaris: 225 gulden, schoolgeld en een woning

Voor dit alles kreeg Hellema in Wirdum een vast traktement van 225 gulden per jaar van de kerk.

Daar kwamen de schoolgelden van de leerlingen bij. Volgens de latere schoolmeestersgeschiedenis brachten die ongeveer 125 gulden per jaar op. Verder beschikte hij over een vrije woning.

De totale geldelijke inkomsten uit de school konden daarmee rond de 350 gulden per jaar liggen, naast de waarde van de woning en eventuele andere inkomsten.

Het schoolgeld was niet voor ieder kind gelijk. Het bedrag hing af van het niveau en de soort lessen. Arme kinderen hoefden geen schoolgeld te betalen.

Wat vond Hellema van de nieuwe betrekking?

Financieel was Wirdum aantrekkelijk, maar Hellema werd er aanvankelijk niet gelukkiger van.

Hij kreeg heimwee naar Wanswerd. Daar had hij zich vrij en vertrouwd gevoeld. Wirdum vond hij minder vrij, minder gul en minder eenvoudig. Tijdens vakanties keerde hij graag naar Wanswerd terug. Zijn nieuwe vrienden in Wirdum plaagden of bekritiseerden hem zelfs omdat hij zo vaak naar zijn oude dorp ging.

Toch wierp hij zich vol op zijn werk en studie. Hij studeerde Latijn, bijbelkennis en godsdienstleer. Soms werkte en studeerde hij zo hard dat er nauwelijks tijd overbleef om rustig te eten of zich te ontspannen.

De school in Wirdum groeit

Ook in Wirdum werd Hellema als onderwijzer gewaardeerd. Het aantal leerlingen nam toe.

Dat er later behoefte aan meer ruimte ontstond, blijkt ook uit de geschiedenis van het gebouw. In 1822, drie jaar na Hellema's vertrek, werd de school vergroot. In 1841 werd zij geheel vervangen door een nieuw schoolgebouw.

Eén meester, kinderen van verschillend niveau

In de geraadpleegde stukken wordt tijdens Hellema's ambtsperiode geen vaste hulponderwijzer in Wirdum genoemd. De aanstellingsbrief legt de verantwoordelijkheid voor de school bij Hellema zelf.

Het beeld is daarom dat één meester een schoollokaal met leerlingen van verschillende leeftijden en niveaus bediende. Dat was in deze tijd normaal. Kinderen werkten aan verschillende leerstof en kwamen bovendien niet allemaal het hele jaar even regelmatig.

De verschillen in schoolgeld naar leerniveau bevestigen dat er binnen dezelfde school verschillende onderwijsniveaus bestonden.

Stilte in de klas

Wanneer leerlingen zich daar na herhaalde waarschuwingen niet aan hielden, volgde straf.

Dat zegt iets over zijn manier van orde houden. Hellema was zelf opgegroeid met een zeer strenge vader en had tijdens zijn opleiding bij zijn oom kennisgemaakt met lichamelijke straf. Als volwassene was hij kritisch over buitensporig straffen, maar hij was zeker geen meester die alles toeliet.

Een conflict over straf

Een van de duidelijkste herinneringen aan zijn klas gaat over een meisje dat Dieuwke Nicolai heette.

Hellema greep haar bij de arm en schudde haar als straf. Haar moeder accepteerde dat niet. Zij kwam naar de school of naar Hellema om verhaal te halen en sprak hem scherp aan.

Daarna stuurde het gezin zowel Dieuwke als haar broer niet meer naar Hellema. Zij gingen voortaan in Swichum naar school.

Hellema voelde zich door deze reactie diep beledigd.

Het verhaal kreeg jaren later een onverwacht vervolg. Diezelfde Dieuwke Klazes Nicolai werd in 1813 Hellema's tweede vrouw.

Geen aanwijzing voor de bullepees in Hellema's eigen klas

In zijn jeugd en opleiding kende Hellema harde lijfstraffen. Bij zijn oom in Grouw werden de kostjongens bijvoorbeeld met een bullepees gestraft.

Voor zijn eigen klas heb ik in de geraadpleegde herinneringen echter geen aanwijzing gevonden dat Hellema zelf een bullepees gebruikte.

De concrete straf die hij zelf beschrijft is het vastpakken en schudden van Dieuwkes arm. Het is daarom beter dat onderscheid te bewaren: de bullepees hoort aantoonbaar bij zijn eigen opleiding, niet automatisch bij zijn latere praktijk als meester.

Een meester die zelf bleef leren

Hellema zag zijn eigen opleiding niet als voltooid zodra hij een baan had. Hij bleef studeren.

In Wanswerd leende dominee Pollius hem boeken en mocht hij bij de predikant Latijn studeren. In Wirdum zette hij die studie voort bij dominee Bruining. Na ongeveer drie jaar kon hij eenvoudige Latijnse auteurs lezen.

In 1793 schreef hij bovendien een tekst of lessenserie over de dampkring, lucht, wolken en onweer. Dat laat zien dat zijn belangstelling veel breder was dan alleen spelling en catechismus.

Natuurkennis in de school?

De tekst uit 1793 is interessant omdat Hellema onderwijsvernieuwer Nieuwold bewonderde. Binnen het vernieuwde onderwijs kwam meer belangstelling voor natuurkennis, begrijpelijke uitleg en waarneming.

We weten niet zeker of Hellema zijn hele tekst over lucht en onweer letterlijk in de klas gebruikte. Maar het bestaan ervan laat wel zien met welke onderwerpen hij zich als jonge schoolmeester bezighield.

1795 - soldaten in de school

De politieke omwenteling van 1795 drong letterlijk het schoollokaal binnen.

In Wirdum werden een paar honderd soldaten in de school ondergebracht. Daardoor kon Hellema daar geen gewoon onderwijs geven.

De lessenaars en tafels werden uit de school gehaald en naar de kerk gebracht. Daar gingen de lessen verder.

Voor de kinderen moet dat een opvallende verandering zijn geweest: hun gewone schoolgebouw werd tijdelijk legerverblijf en de kerk werd klaslokaal.

Onderwijs, politiek en het dorp

Hellema probeerde politiek aanvankelijk te vermijden. In de roerige jaren van patriotten, prinsgezinden en de Bataafse omwenteling was dat moeilijk.

Hij was als schoolmeester en kerkdienaar een zichtbare dorpsfunctionaris. De ontwikkelingen rond kerk, bestuur en onderwijs raakten zijn werk daarom rechtstreeks.

In Wirdum werd een leesgenootschap opgericht waarin nieuws en politieke ontwikkelingen werden besproken. Hellema werd secretaris.

Maandelijks overleg met andere schoolmeesters

In de negentiende eeuw kwamen de onderwijzers in Leeuwarderadeel maandelijks bijeen. Hellema ging daar graag naartoe.

Hij beschreef het als een prettige groep waarin de leden broederlijk met elkaar omgingen. Na een nieuwe indeling in 1816 sloot hij zich weer bij een nieuw onderwijzersgezelschap aan. Om de maand was hij voorzitter.

Daarmee veranderde het beroep. De schoolmeester was niet meer alleen de min of meer geïsoleerde meester van één dorp. Er ontstond collegiaal overleg over onderwijs en professionalisering.

Een leesgenootschap voor gevorderde leerlingen

Hellema richtte bovendien een eigen leesgenootschap voor zijn gevorderde leerlingen op.

Dat past goed bij zijn persoonlijke liefde voor boeken. Zelf was hij lid van verschillende leesgezelschappen en gebruikte hij die om nieuwe publicaties te kunnen lezen zonder alles zelf te hoeven kopen.

Voor zijn betere leerlingen wilde hij blijkbaar iets vergelijkbaars: verder lezen dan de elementaire schoolboekjes en gezamenlijk met teksten bezig zijn.

1806 - schoolmeester én belastingontvanger

Vanaf 1806 kreeg Hellema er een zware functie bij als belastingontvanger. Later werd hij ontvanger van de directe belastingen en accijnzen.

Toch bleef hij de school als zijn hoofdtaak beschouwen. Zijn werkweek werd daardoor bijzonder vol. Naast lessen, kerk, orgel en administratie moest hij zich nu ook verdiepen in belastingwetten, aanslagen en boekhouding.

Zijn gezag wordt minder

In de loop der jaren merkte Hellema dat zijn positie in het dorp veranderde.

Hij vond dat hij als schoolmeester minder gezag kreeg. Aan het gedrag van kinderen meende hij soms te kunnen merken welke ouders hem minder goed gezind waren.

Dat zat hem dwars, maar hij probeerde zich er niet door te laten meeslepen. Zijn schoolopzieners waren tevreden over hem en ook in zijn andere functies kreeg hij waardering.

Een bekwaam onderwijzer zonder officiële rang

Na de onderwijswetten van het begin van de negentiende eeuw werden onderwijzers in rangen ingedeeld en geëxamineerd.

Hellema heeft zelf geen van die nieuwe officiële onderwijzersrangen gehaald. Hij was immers al jarenlang in functie toen het systeem werd ingevoerd.

Dat betekende niet dat men hem onbekwaam vond. De schoolmeestersgeschiedenis noemt hem juist een bekwaam onderwijzer en organist en vermeldt uitdrukkelijk dat hij de nieuwe leerwijze volgde.

1819 - na 27 jaar genoeg

In 1819 was Hellema ruim vijftig. Hij had 27 jaar in Wirdum voor de klas gestaan en daarvoor ongeveer tien jaar in Wanswerd.

Zijn combinatie van banen werd steeds zwaarder. In het voorjaar vertelde hij de kerkvoogden dat hij het schoolmeesterschap wilde overdragen.

Daar ontstond nog enige wrijving over. De kerkvoogden vatten zijn mededeling op alsof hij onmiddellijk wilde stoppen. Hellema kreeg daardoor onaangenaamheden met de kerkvoogden en met dominee Van der Zwaag.

Uiteindelijk legde hij op 1 oktober 1819 zijn betrekking als schoolmeester en organist neer.

Afscheid van zijn leerlingen

In oktober 1819 verhuisde Hellema naar zijn boerderij bij Barrahuis onder Wirdum.

Hij nam hartelijk afscheid van zijn leerlingen, buren en vrienden. Daarmee eindigde een onderwijsloopbaan van bijna veertig jaar.

Zijn opvolger in Wirdum werd Evert Romkes de Haan.

Hoe zag Hellema's school er dus uit?

Maar uit Hellema's eigen herinneringen en zijn aanstellingsbrief ontstaat wel een behoorlijk concreet beeld:

• één dorpsschool met kinderen van verschillende leeftijden en niveaus;
• één vaste schoolmeester; in Hellema's periode wordt geen permanente tweede docent genoemd;
• sterk wisselende aanwezigheid tussen zomer en winter;
• spelling, lezen, schrijven, gebeden, godsdienst en goede zeden als kern;
• rekenen en psalmzingen voor een deel van de leerlingen;
• gezamenlijk psalmzingen bij het einde van de school;
• leerlingen die op verschillende niveaus zelfstandig met hun lessen bezig waren;
• Hellema verlangde daarbij stilte;
• bij herhaald overtreden volgde straf;
• hij stond open voor de nieuwe leerwijze van Nieuwold;
• gevorderde leerlingen kregen via een leesgenootschap extra mogelijkheden;
• de school stond midden in het dorpsleven en kon in oorlogstijd zelfs als soldatenverblijf worden gebruikt.

Meer dan een meester voor de klas

Wie Hellema alleen als onderwijzer ziet, mist een groot deel van zijn werk.

Hij begon in de zomer soms vóór zonsopgang met het luiden van de klok. Hij gaf overdag les, hield orde, leerde kinderen lezen, schrijven en rekenen, begeleidde het psalmzingen, speelde in de kerk orgel, las stichtelijke teksten voor, hield kerk en doopvont schoon, bracht de bijbel heen en weer, verrichtte administratie en moest als persoon een voorbeeld voor het dorp zijn.

Daarnaast bleef hij zelf lezen en studeren.

Juist die combinatie verklaart waarom de schoolmeester aan het einde van de achttiende eeuw zo'n centrale figuur in een Fries dorp kon zijn.