Opgroeien in een Fries dorp – de jeugd van Doeke Wijgers Hellema, 1766-1782

Hij herinnerde zich de sfeer thuis, zijn vader en moeder, zijn broers en zusters, de dorpsschool, zijn vriendjes, vissen, vogelnesten zoeken, kattenkwaad en de straffen die daarop volgden. Zijn jeugd veranderde abrupt toen zijn vader in 1778 overleed. Doeke was toen twaalf jaar. Vanaf dat moment werd van hem verwacht dat hij zo snel mogelijk het beroep van zijn vader zou leren om het gezin weer aan inkomsten te helpen. Rond zijn zestiende stond hij zelf als schoolmeester in zijn geboortedorp.

Zijn herinneringen geven daardoor een uitzonderlijk persoonlijk beeld van het opgroeien op het Friese platteland tussen ongeveer 1770 en 1782.

Lees meer over het dagelijks leven

Kinderen op het Friese platteland rond 1800

Onderwijs en opvoeding door de eeuwen heen

1766 – geboren in Wanswerd

Doeke werd op 3 april 1766 geboren als zoon van Wijger Doekes Hellema en Grietje Lykles. Vader Wijger was schoolmeester en organist in Wanswerd. Daarnaast waren er inkomsten uit een familieboerderij. Koeien, land en het boerenbedrijf waren daarom belangrijk voor het bestaan van het gezin.

Doeke groeide op met jongere broers en zusters. In 1778 waren er vijf jonge kinderen en moeder was opnieuw zwanger. Doeke was als twaalfjarige de oudste zoon.

Vader en moeder

Doeke herinnerde zijn moeder Grietje als zacht en toegeeflijk. Zijn vader was volgens hem veel strenger en kon snel boos worden. De kinderen waren bang voor hem. Wanneer vader aanwezig was, spraken zij weinig.

Als volwassene dacht Doeke kritisch terug aan deze opvoeding. Volgens hem leerden kinderen door buitensporige straffen niet noodzakelijk om zich beter te gedragen. Ze leerden vooral te voorkomen dat volwassenen hun streken ontdekten.

Een huis vol kinderen

Voor moeder Grietje betekende het groeiende gezin de dagelijkse verzorging van meerdere kleine kinderen. Daarnaast was er werk rond de boerderij. Later zouden vooral moeder en de dochters een belangrijke rol krijgen in het draaiende houden van huishouden en boerenbedrijf.

De dorpsschool, ongeveer 1771-1778

Doeke ging naar de dorpsschool van Wanswerd, waar zijn eigen vader schoolmeester was. Over zijn lessen als klein kind schreef hij minder uitvoerig dan over zijn avonturen buiten school.

Op een Friese dorpsschool leerden kinderen onder meer lezen, schrijven, rekenen en godsdienst. School en kerk waren nauw verbonden. Meer hierover staat op Onderwijs en opvoeding door de eeuwen heen .

Bij vader op het orgel

Tijdens de kerkdienst moest Doeke bij zijn vader zitten wanneer die het orgel bespeelde. Hij herinnerde zich later vooral hoe hij zich daar als kleine jongen verveelde. Enkele jaren later zou hij zelf achter datzelfde orgel zitten.

Vrijheid buiten school

Buiten school en kerk kregen Doeke en zijn vriendjes veel vrijheid. Ze liepen door weilanden, langs sloten en vaarten, gingen vissen en zochten vogelnesten. Volwassenen hielden hen daarbij lang niet voortdurend in het oog.

Het eendennest

In de tuin van de predikant vonden Doeke en een andere jongen een nest met eendeneieren. Uit nieuwsgierigheid maakten zij een ei open. Iemand zag hen en vertelde het aan Doekes vader. Er volgde volgens Doeke een bijzonder zware straf.

Toch gingen de jongens later terug. Ze namen de broedende eend mee naar een verborgen plaats in de kerktoren en trokken enkele grote veren uit haar vleugels. De eend verliet daarna haar nest. Hellema schaamde zich daar als oude man nog voor. Hij gebruikte het voorval ook als voorbeeld van zijn overtuiging dat zeer zware straffen kinderen niet vanzelf beter maakten.

Vogelnesten zoeken in de kerk

Een andere keer klommen Doeke en een vriend boven het gepleisterde plafond van de kerk. Ze vonden een broedende spreeuw met maar één poot en besloten die met rust te laten. Boven het orgel vonden ze een ander nest met eieren.

Toen Doeke terugging, brak een vermolmde balk. Zijn voet schoot door het kerkplafond. De jongens ruimden beneden haastig het gruis op. Vader ontdekte later toch resten. Doeke ontkende, vader geloofde hem niet en dreigde met straf.

Vissen en de Stirt Meer – rond 1776

Vissen was een van Doekes grootste liefhebberijen. Zijn vader viste eveneens en Doeke mocht soms zijn visgerei gebruiken.

Toen hij ongeveer tien jaar oud was, rond 1776, trok hij met vriendjes naar de Stirt Meer ten westen van Wanswerd. Ze sleepten een klein bootje over dijken en dammen. Tussen het riet vingen ze snoek, baars en witvis en zochten ze vogeleieren.

Het landschap bleef hem zijn hele leven bij: het heldere water, het riet, de roerdomp en de grote zwermen spreeuwen op najaarsavonden.

Veepest en geldzorgen

In dezelfde jaren kreeg het gezin te maken met veepest. Verschillende koeien stierven en er was onvoldoende geld om alle dieren te vervangen. De boerderij vormde naast het schoolmeestersinkomen een belangrijk deel van het bestaan. Meer over zulke huishoudens staat op Het boerenleven op het Friese platteland .

1777-1778 – vader wordt ziek

Daarna ging de gezondheid van vader achteruit. Volgens de latere beschrijving leed hij aan pleuritis; mogelijk speelde tuberculose eveneens een rol. Geneesmiddelen hielpen niet. Zieken werden in deze tijd meestal thuis verzorgd. Zie ook Gezondheidszorg in Friesland .

1778 – vader overlijdt

In 1778 stierf Wijger Doekes Hellema. Hij was slechts 36 jaar oud. Doeke was twaalf.

Moeder Grietje bleef achter met vijf jonge kinderen en was bovendien zwanger. Naast het verdriet ontstond onmiddellijk een financieel probleem. Het inkomen van schoolmeester en organist viel weg, terwijl Doeke nog te jong was om het werk over te nemen.

Moeder houdt het gezin bijeen

Grietje moest voor de jonge kinderen zorgen en het boerenbedrijf draaiende houden. Tegelijk waren er kosten voor vervanging van haar overleden man en voor de opleiding van haar oudste zoon. De eerdere verliezen door de veepest maakten de situatie extra moeilijk.

1778 – de oudste zoon moet weg

Een oom van Doeke was schoolmeester in Grouw. Doeke werd naar hem gestuurd om zo snel mogelijk tot schoolmeester en organist te worden opgeleid. Hoe eerder hij zijn vader kon opvolgen, hoe eerder hij opnieuw inkomen naar het gezin kon brengen.

Doeke begreep waarom dit nodig was, maar wilde niet graag weg. Zijn vader was net gestorven, zijn moeder liep in de rouw en thuis waren zijn jonge broers en zusters.

1778-1781 – in Grouw

Doeke kwam bij zijn oom en tante in huis. Grouw was levendiger dan Wanswerd. Hij zag er scheepstimmerlieden, smeden, sjouwers en schippers. Vooral de schippersjongens fascineerden hem. Hij benijdde hun vrijheid.

Zelf kreeg hij ongeveer zes en een half uur per dag onderwijs en moest hij daarnaast ongeveer drie uur op het klavier oefenen.

Kostjongens en kruit

Bij zijn oom verbleven ook andere jongens. Een van hen bracht eens kruit mee. De jongens gooiden het bij vuur in een aardewerken bakje. Het ontplofte onmiddellijk. Niemand raakte gewond, maar een deurkozijn werd zwartgeblakerd.

De bullepees

Op een avond lagen de jongens in bed met elkaar te praten. Zij wisten niet dat oom stond mee te luisteren. De volgende ochtend strafte hij hen met een bullepees, een hard slagwerktuig.

Doeke had dus ook na zijn vertrek uit Wanswerd te maken met lichamelijke straf. Volgens zijn latere oordeel weerhield ook deze straf de jongens niet van nieuw kattenkwaad.

Luisteren naar volwassenen

Doeke was ook nieuwsgierig naar de gesprekken van volwassenen. Hij bewonderde dominee Engelberts. Wanneer de predikant 's avonds bij zijn oom op bezoek kwam, stond Doeke soms weer uit bed en ging stilletjes in de gang zitten om hun gesprekken af te luisteren.

1779 – dertien jaar en al organist

Na ongeveer een jaar opleiding ging Doeke op zondag het orgel in Wanswerd bespelen. Hij was rond 1779 pas dertien jaar.

Iedere zaterdag liep hij ongeveer vijftien kilometer van Grouw naar Leeuwarden . Vandaar reisde hij met een marktschip verder richting Wanswerd. Op maandag ging hij weer terug.

Terug bij moeder

Door die wekelijkse reizen kon Doeke ieder weekend bij zijn moeder, broers en zusters zijn. Bij zijn vertrek op maandag zag hij soms tranen in de ogen van zijn moeder.

Zelf bleef hij ondanks zijn verantwoordelijkheid nog een jongen. Nadat hij tijdens de kerkdienst de eerste gezangen had gespeeld, glipte hij soms naar buiten. Tegen het einde van de preek kwam hij terug om verder te spelen.

Moeder en zusters houden thuis alles draaiende

Terwijl Doeke in Grouw studeerde, zorgde Grietje voor de kinderen en hield zij het huishouden en de boerderij draaiende. Naarmate Doekes zusters ouder werden, hielpen zij mee.

Dat maakte zijn intensieve opleiding mogelijk. Terwijl Doeke leerde en muziek studeerde, namen moeder en dochters thuis een groot deel van het noodzakelijke werk voor hun rekening.

Zijn verdere loopbaan als onderwijzer staat beschreven op Hellema als schoolmeester in Wanswerd en Wirdum .

1781 – vijftien jaar en voor de klas

In 1781 vond zijn oom dat Doeke voldoende geleerd had om zelf les te geven. De vijftienjarige jongen werd in Grouw voor een klas gezet. Hij was nauwelijks ouder dan sommige leerlingen.

Een oudere man hielp hem de lastigste kinderen in bedwang te houden. De proef verliep goed en de ouders waren tevreden over de jonge onderwijzer.

1781-1782 – terug naar Wanswerd

Rond 1781-1782 kon Doeke het werk van zijn vader in Wanswerd gaan overnemen. Hij was ongeveer vijftien of zestien jaar.

Hij keerde terug naar het dorp waar hij als kind had gespeeld, maar nu als jonge schoolmeester en organist. Hij stond voor de klas waarin zijn vader had lesgegeven en zat achter het orgel waarop zijn vader had gespeeld.

Het gezin krijgt weer lucht

Voor moeder was de terugkeer van haar zoon een belangrijk keerpunt. Doeke kon nu zelf inkomen verdienen. De kosten voor de vervanging van zijn vader vielen weg en zijn opleiding in Grouw was grotendeels voltooid.

Het herstel van het gezin was echter niet alleen zijn verdienste. Grietje had na 1778 de jonge kinderen verzorgd en het gezin bijeengehouden. Zij en haar dochters hielden huishouden en boerenbedrijf draaiende.

Van spelend kind tot kostwinner

• 1766 – Doeke wordt geboren in Wanswerd.
• Rond 1771 – hij gaat naar de dorpsschool van zijn vader.
• Rond 1776 – hij trekt als ongeveer tienjarige met vriendjes naar de Stirt Meer.
• 1778 – zijn vader overlijdt; de twaalfjarige Doeke vertrekt naar Grouw.
• Rond 1779 – als dertienjarige speelt hij iedere zondag het orgel in Wanswerd.
• 1781 – de vijftienjarige Doeke staat in Grouw zelf voor de klas.
• Rond 1781-1782 – hij keert als jonge schoolmeester en organist terug naar Wanswerd.

De herinnering aan de Stirt Meer

Opmerkelijk genoeg waren het uiteindelijk niet de school, het orgel of de zware studie die Hellema het sterkst met zijn vroege jeugd verbond. Hij bleef terugdenken aan de Stirt Meer: het water, de vissen, het riet, de roerdomp en de zwermen spreeuwen.