Makkum door de eeuwen heen
Makkum ontwikkelde zich van een oud terpdorp aan de Friese kust tot een bedrijvige haven- en nijverheidsplaats aan de Zuiderzee. Het kreeg geen stadsrechten, maar de kern kreeg door handel, pakhuizen, koopmanshuizen, de Waag en de drukke haven het karakter van een klein stadje.
De oudste nederzetting lag rond de Sint-Martinusterp. Vanaf de tweede helft van de 16de eeuw ontstond ten zuiden daarvan een nieuwe kern bij de uitwateringssluizen van de Grote en Kleine Zijlroede. De in 1542 gegraven Grote Zijlroede werd een belangrijke vaarverbinding naar Bolsward en het Friese achterland.
16de eeuw: groei aan de haven
De 16de eeuw was een periode van oorlog én economische groei. In december 1514 trok de Zwarte Hoop vanuit Oldeklooster naar Makkum. In 1516 waren ook Makkumer troepen betrokken bij de strijd tegen de Geldersen en Grutte Pier rond Workum.
Tegelijk groeiden zeevaart, visserij en scheepsbouw. Er werden onder meer schepen gebouwd voor de haringvisserij. De haven maakte Makkum tot een belangrijke schakel tussen Bolsward en de Zuiderzee.
17de eeuw: kalk, schepen en aardewerk
In de 17de eeuw beleefde Makkum zijn grootste bloei. Langs de Grote Zijlroede verrezen koopmanshuizen en pakhuizen. Meer landinwaarts stonden scheepswerven, steen- en panbakkerijen, pottenbakkerijen, molens, een glasblazerij, een papierfabriek en zeer veel schelpkalkovens.
De kalkindustrie was uitzonderlijk groot. Schelpen en turf werden per schip aangevoerd. De schelpen werden in ovens gebrand tot kalk voor de bouw. Ook de kleiverwerkende industrie groeide sterk. Op een kaart uit 1572 staat al een steenfabriek op de plaats waar later Tichelaar gevestigd was.
Scheepvaart rond 1790.
1698: een Waag met stadse allure
De welvaart was zo groot dat Makkum in 1698 een opvallend hoge Waag liet bouwen. Daar werden onder meer boter, vlees en kaas gewogen en gekeurd. Rond het gebouw werden week- en jaarmarkten gehouden. Het bouwwerk gaf het dorp de uitstraling van een stad.
18de eeuw: minder handel, nog veel bedrijvigheid
In de 18de eeuw liep de grote handel terug, maar Makkum bleef een welvarende plaats met keramiek, scheepsbouw, kalkbranderijen en allerlei ambachten. Monumentale koopmanshuizen rond de sluis laten zien dat een deel van de bevolking nog steeds goed verdiende.
Makkum rond 1790.
19de eeuw: verzanding en verandering
In de 19de eeuw verzandde de Zuiderzee voor Makkum steeds verder. Grote schepen konden de haven moeilijker bereiken en een deel van de oude bedrijvigheid verdween. De scheepsbouw en keramiekindustrie bleven echter bestaan.
Wasdag rond 1790.
De scheepsbouw concentreerde zich uiteindelijk op enkele werven. Rond 1840 werd werf Welgelegen gesticht. Er werden onder andere blazers, tjalken en pramen gebouwd. De keramiekindustrie kreeg rond 1865 te maken met een teruglopende vraag naar eenvoudig gebruiksaardewerk. Tichelaar ging zich daarna steeds meer richten op decoratief aardewerk.
Bakkerij rond 1833.
Herbergen voor schippers, arbeiders en rondtrekkende gasten
Bij de grote zeesluis stond al rond 1780 het Schippershuis. Op âlde maaie, 12 mei, kwamen schippers er scheepsvolk aannemen voor het nieuwe vaarseizoen. Een eeuw later waren kleine tapperijen belangrijk voor fabrieksarbeiders die na hun werk naar huis liepen.
Lolle Piers de Boer, die zijn jeugd in Makkum van 1884 tot 1894 beschreef, herinnerde zich ook de eenvoudige slaapstede De Reizende Man. Daar kwamen kermislieden, rondtrekkende muzikanten, venters en veekooplieden. Uit bevolkingsregisters blijkt dat er daarnaast schoenmakers en arbeiders verbleven die waarschijnlijk werk zochten bij de Makkumer bedrijven.
Makkum uit de jeugdherinneringen van Lolle Piers de Boer
Wat is er nog te zien?
De oude kern rond Markt, Voorstraat, Turfmarkt en sluis heeft nog altijd een stedelijk karakter. De Waag uit 1698, de kerk uit 1660 en verschillende koopmanshuizen herinneren aan de bloeitijd. Makkum is tegenwoordig een beschermd dorpsgezicht.
Een dorp dat bijna een kleine industriestad werd
Wie Makkum in de 17de en 18de eeuw binnenkwam, zag veel meer dan vissers en schepen. Langs het water stonden kalkovens, tichelwerken, pakhuizen, molens en werkplaatsen. Schepen brachten schelpen, klei, brandstof en handelswaar aan en namen kalk, stenen, dakpannen, tegels en andere producten mee terug.
De schelpkalkbranderijen waren bijzonder belangrijk. Schelpen werden in ovens verhit tot kalk, die nodig was voor metselspecie. De bedrijvigheid trok schippers, arbeiders en handelaren aan. In de 17de eeuw groeide Makkum daardoor snel en kreeg het oude centrum grotendeels de vorm die nog altijd herkenbaar is.
Tegel- en aardewerkindustrie van Makkum.
Een haven met verbindingen ver buiten Friesland
Makkumer schippers voeren niet alleen langs de Friese kust. In de bloeitijd kwamen zij in havens rond de Noordzee en Oostzee en voeren zij ook verder naar West-Europa. De plaatselijke industrie en scheepvaart versterkten elkaar: zonder schepen was uitvoer van kalk en bouwmateriaal moeilijk, terwijl de industrie juist veel vracht voor de schippers opleverde.
Verder door Makkum
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Makkum
Het huidige Makkum. De oude kern rond de sluis, Markt en Voorstraat is nog goed herkenbaar.
Makkum door de eeuwen heen
Makkum in beeld
Dagelijks leven in beeld
Meer over het dagelijks leven in Makkum en andere Friese plaatsen.
Plaatsen in de omgeving
Dagelijks leven
Kleding rond 1782.
Keuken rond 1800.
Huishouden rond 1750.
Markt rond 1662.
Bedstede rond 1800.
Beurtvaart rond 1750.
Aanvullende bronnen
Histoarysk Wurkferbân Wûnseradiel – Horeca in Makkum
Verhalen uit de omgeving