Van tichelwerk naar beroemd Makkumer aardewerk

Makkum werd beroemd om beschilderde tegels en aardewerk, maar de geschiedenis begon met veel eenvoudiger producten. De kleiverwerkende bedrijven maakten aanvankelijk vooral bakstenen, dakpannen en estrikken. Dat waren vloertegels die in huizen en andere gebouwen werden gebruikt.

De ligging aan het water was daarbij belangrijk. Klei, brandstof en andere grondstoffen konden per schip worden aangevoerd. De zware eindproducten konden eveneens over water worden afgevoerd.

Tegelwerken in de 16de en 17de eeuw

Archiefonderzoek laat zien dat in het laatste decennium van de 16de eeuw al Makkumer tegelwerken worden genoemd. In de 17de eeuw beleefde deze bedrijfstak een bloeiperiode. Tegel-, estrik- en panwerken produceerden bouwmateriaal voor de omgeving én voor uitvoer.

Het werk was zwaar. Klei moest worden voorbereid en gevormd, producten moesten drogen en daarna in ovens worden gebakken. Een mislukte bakgang betekende verlies van materiaal, brandstof en arbeid. Rond de ovens was voortdurend werk met klei, hout of turf, het stapelen van producten en het laden en lossen van schepen.

Rond 1700 verandert het product

Rond 1700 werd beschilderd en geglazuurd aardewerk steeds belangrijker. Naast bouwmateriaal kwamen tegels, schotels en andere gebruiksvoorwerpen uit de ovens. De productie was niet alleen artistiek. Veel voorwerpen waren seriewerk voor een brede markt.

De schilders achter het aardewerk

De decoratie werd door gespecialiseerde schilders aangebracht. Gatse Sytses werkte in de tweede helft van de 18de eeuw voor Tichelaar. Zijn naam komt tussen 1763 en 1796 in het ovenboek voor. Hij schilderde onder meer kleine schepen en zeestukken. Daarmee werd de wereld die Makkumers dagelijks rond de haven zagen onderdeel van het aardewerk.

Een bedrijf vol verschillende beroepen

Een aardewerkbedrijf bestond niet alleen uit een pottenbakker en een schilder. Er waren mensen nodig voor het voorbereiden van klei, vormen, drogen, glazuren, schilderen, vullen en leegmaken van ovens, opslag en vervoer. Daarnaast waren schippers en handelaren nodig om grondstoffen en eindproducten te vervoeren.

De omslag in de 19de eeuw

In de 19de eeuw kreeg het traditionele gebruiksaardewerk zware concurrentie van goedkoper industrieel geproduceerd aardewerk. Na de overname door Jelmer en Jan Tichelaar in 1868 werd het assortiment vernieuwd. Op 31 december 1876 werden de laatste traditionele glipproducten uit de oven gehaald. Daarna kwam de nadruk sterker te liggen op decoratief aardewerk en nieuwe ontwerpen.

Makkum op het aardewerk

Aan het einde van de 19de eeuw werden ook plaatselijke landschappen, schepen en werven als decoratie gebruikt. Daardoor zijn industrie en plaatsgeschiedenis bijzonder met elkaar verweven: Makkumer schilders legden op Makkumer aardewerk vast hoe hun eigen omgeving eruitzag.

De tegelnijverheid was ouder dan Tichelaar als familienaam

Onderzoek naar de Makkumer tegelwerken laat zien dat er al in de late 16de en vroege 17de eeuw steen-, pan- en tegelbedrijven werkten. De latere Tichelaar-fabriek bouwde voort op een nijverheid die al vóór 1660 bestond. De haven maakte uitvoer van zware bouwmaterialen mogelijk.

Het werk was verdeeld over verschillende handen: klei voorbereiden, vormen, drogen, bakken, glazuren, schilderen en het laden van schepen. Daardoor bood de keramiek niet alleen werk aan gespecialiseerde schilders, maar ook aan veel andere arbeiders.

Verder door Makkum