Makkum in de 16de en 17de eeuw

In de 16de eeuw veranderde Makkum van een oud terpdorp in een groeiende haven- en handelsplaats. De Grote Zijlroede, gegraven in 1542, verbond de sluizen met Bolsward en het achterland. Rond de sluizen ontstond een tweede nederzetting, die in de 17de eeuw met het oudere Makkum vergroeide.

1514: de Zwarte Hoop

In december 1514 trok de Zwarte Hoop vanuit Oldeklooster naar Makkum. Friesland was verwikkeld in de strijd tussen Saksische, Gelderse en Friese partijen. Voor een kustplaats met schepen, voorraden en een haven was de oorlog nooit ver weg.

Lees over de tocht van de Zwarte Hoop naar Makkum.

1516: Makkum in de strijd om Zuidwest-Friesland

In 1516 speelde Makkum opnieuw een rol. Toen Grutte Pier en de Geldersen rond Workum actief waren, werden ook troepen uit Makkum ingezet. De havens aan de Zuiderzee waren militair belangrijk omdat soldaten en voorraden gemakkelijk per schip konden worden vervoerd.

Makkumer troepen en de strijd om Workum.

Een nieuwe havenkern

Vanaf de tweede helft van de 16de eeuw groeide ten zuiden van de oude terp een nieuwe nederzetting bij de sluizen. De Grote Zijlroede was zowel vaarweg als afwateringskanaal. Bolswarder kooplieden gebruikten Makkum steeds vaker als zeehaven voor handel met gebieden rond de Noordzee en Scandinavië.

Scheepsbouw en visserij

De groei van de scheepvaart zorgde voor werk op scheepswerven en bij zeilmakers, smeden en houtbewerkers. In de 16de eeuw werden in Makkum al schepen voor de haringvisserij gebouwd. Scheepsbouw bleef ook in de 17de eeuw een van de belangrijkste bedrijfstakken.

Kalkovens: honderden mensen aan het werk

De schelpkalkindustrie werd in de 17de eeuw een van de grootste werkgevers. Schelpen werden uit de kustwateren gehaald en per schip aangevoerd. Turf kwam uit andere delen van Friesland, Drenthe en Groningen. In kalkovens werden de schelpen gebrand tot bouwkalk.

Een beschrijving uit 1622 noemt zelfs meer dan honderd kalkovens en stelt dat meer dan driehonderd huishoudens er direct of indirect van leefden. Kalkdragers, schelpenlossers, schippers en branders maakten allemaal deel uit van dezelfde bedrijfsketen.

Klei, stenen en aardewerk

Ook de klei uit de omgeving werd industrieel verwerkt. Er waren steen- en dakpannenbakkerijen en pottenbakkerijen. Op een kaart uit 1572 staat al een steenfabriek op de latere locatie van Tichelaar. Tegen het einde van de 17de eeuw verschoof daar de productie steeds meer naar tegels en aardewerk.

1660: een nieuwe kerk

De huidige hervormde kerk werd in 1660 gebouwd op de plaats van een oudere kerk. Het gebouw laat zien dat de groeiende gemeenschap in de 17de eeuw ook investeerde in publieke en kerkelijke gebouwen.

1698: de Waag

Aan het einde van de eeuw werd de welvaart zichtbaar in de bouw van de Waag. Het hoge gebouw uit 1698 was veel monumentaler dan voor de praktische weegfunctie noodzakelijk was. Het straalde de trots van de Makkumer burgerij uit.

Bij de Waag werden boter, vlees en kaas gekeurd en gewogen. Op de kaden vond handel plaats in landbouwproducten uit het achterland.

Een landschap van ovens, rook en schepen

In de 17de eeuw was Makkum een opvallend nijvere plaats. Schelpkalkbranderijen maakten kalk voor metselspecie. Tichelwerken bakten stenen, estrikken en dakpannen. Een deel was bestemd voor Makkum en de omgeving, maar bouwmaterialen werden ook uitgevoerd.

Een kalkoven moest voortdurend worden gevoed. Schelpen en brandstof kwamen over water aan. Na het branden werd de kalk afgevoerd naar bouwplaatsen en handelaren. Rond zulke bedrijven werkten niet alleen ovenarbeiders, maar ook lossers, schippers, kuipers, timmerlieden en handelaren.

De voorgeschiedenis van het Makkumer aardewerk

De beroemde aardewerkproductie begon niet met sierlijke beschilderde schotels. De oudste bedrijven waren vooral gericht op bouwmateriaal. Archiefonderzoek naar de Makkumer tegelwerken laat zien dat er in de laatste jaren van de 16de eeuw al verschillende kleiverwerkende bedrijven waren. Rond 1700 bleef uiteindelijk één belangrijk tichelwerk over, waaruit de latere fabriek van Tichelaar voortkwam.

Lees het verhaal van de Makkumer tegel- en aardewerkindustrie.

De Waag als teken van welvaart

De Waag van 1698 was niet alleen een plaats waar boter, kaas en vlees werden gewogen en gekeurd. Het hoge gebouw liet ook zien hoeveel zelfvertrouwen de handelsplaats had gekregen. Rond de Waag kwamen boeren, kooplieden, schippers en inwoners samen. Goederen werden aangevoerd, gewogen, verkocht en vervolgens vaak weer per schip afgevoerd.

Tegel-, steen- en pannenwerk langs het water

Archiefonderzoek naar de Makkumer tegelwerken laat zien dat de kleiverwerkende nijverheid al aan het einde van de 16de eeuw aanwezig was en in de 17de eeuw sterk groeide. Tegels, estrikken, stenen en dakpannen waren niet alleen voor de omgeving bestemd. Dankzij de haven konden bouwmaterialen per schip verder worden vervoerd.

Dat verklaart waarom scheepsbouw, kalkbranderijen en keramiek elkaar in Makkum versterkten: schepen brachten brandstof, schelpen en grondstoffen aan en namen afgewerkte producten mee terug.

Verder

• Makkum door de eeuwen heen
• Makkum in de 18de eeuw

Rond 1500: de galg van Wonseradeel bij de Wûnser Weeren

Makkum had geen eigen stadsgalg. Voor Wonseradeel lokaliseert J.A. Mol het galgenland bij de terp van de Wûnser Weeren, langs de doorgaande weg van Wons naar Makkum en de zuidelijker dorpen. De naam Galgelân bleef voor een weiland in deze omgeving bewaard. De precieze plek van de galg binnen dat terrein kon niet worden vastgesteld.