Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
De Zwarte Hoop trekt in april 1515 opnieuw Friesland binnen; versterkte huizen worden aangevallen en Bolsward wordt door zijn verdedigers verlaten.
De Zwarte Hoop komt uit Drenthe
Na Pasen trok de Zwarte Hoop opnieuw naar Friesland. Dit leger van huursoldaten, dat eerder voor de Saksische vorst had gevochten, bereikte Diever op 23 april. Leonard, heer van Swartsenburch, lag met een vendel soldaten van buiten Friesland en veel Friezen in Stellingwerf om het leger tegen te houden.
Op 24 april bereikten de bevelhebbers Jacob Warnauwert en Casper van Olms met de Zwarte Hoop de Wouden. De Geldersgezinde Friezen hadden geen moed om tegen hen te vechten en weken zonder slag terug naar Groningen; daarbij verloren zij wel mensen.
De Zwarte Hoop trok verder door de Wouden en stak onderweg vele huizen in brand. Op 26 april bereikte het leger Dokkum. Het leger was vijfduizend man sterk. De Gelderse soldaten en hun burgerlijke aanhangers waren al vóór hun aankomst uit Dokkum gevlucht.
Tzum, Lidlum en Lunkerk worden verwoest
De Gelderse troepen in de kampen bij Lunkerk, Lidlum en Tzum braken hun kampen op en trokken naar Sneek en Bolsward. Tegelijk kwamen mannen uit Franeker naar buiten. Zij brandden Tzum, een deel van Lidlum en heel Lunkerk af.
In Lunkerk verbrandden zij ook alles wat eerder was blijven staan: de kerk met het vierkant en de oude abdij. Zij vernielden het hele mooie klooster tot de grond toe. Later liet Frits van Grombach, de drost van het blokhuis in Harlingen, stenen uit de kloostergang en de abdij weghalen. Daarmee liet hij torens op het blokhuis in Harlingen bouwen.
Rauwerd en de versterkte huizen
Op 27 april, toen de Zwarte Hoop nog in Dokkum lag, verliet Hendrik van Montfoort met zijn Gelderse soldaten het versterkte huis van Hero Hottinga in Wommels. Zij staken het in brand.
Jarich, de zoon van Hero Hottinga, keerde daarna terug en nam het huis opnieuw in gebruik. Hij legde er soldaten in. Het metselwerk was ondanks de brand nog heel. Het huis was vanuit het water opgetrokken en had daarbuiten een aarden wal.
Diezelfde dag viel Paulus van Ravenstein met zijn Gelderse soldaten het huis van Juw Decama in Baard aan. Hij brandde het fraaie huis af.
Ook verlieten de Gelderse troepen het huis van Douwe Peters in Wieuwerd. Douwe steunde zelf de Gelderse partij. Hij kwam naar zijn eigen huis en stak het in brand, omdat hij niet wilde dat het nog aanleiding gaf tot nieuwe moeilijkheden.
Plaatsen in de 16de eeuw
Op 28 april vertrok de Zwarte Hoop uit Dokkum naar Rauwerd. De Gelderse bezetting verliet daar het huis van Edo Jongema en stak het in brand. De Zwarte Hoop brandde vervolgens de huizen van Rauwerd af, trok verder en overnachtte in Bozum.
Bolsward wordt zonder verdedigers achtergelaten
Toen de Zwarte Hoop Bozum bereikte, was Leonard, heer van Swartsenburch, met zijn troepen nog niet uit de Wouden naar Sneek teruggekeerd. Hij had daar geprobeerd het leger van huursoldaten tegen te houden.
Arcklens, de Gelderse stadhouder in Sneek, wilde meer soldaten bij zich hebben. Hij riep één vendel uit Bolsward naar Sneek. De twee andere vendels in Bolsward wilden daarna niet zonder dat eerste vendel bij de burgers achterblijven. Diezelfde nacht vertrokken ook zij naar Sneek.
De bevelhebbers en de terugtocht
Zoals later bleek, was dit afgesproken werk tussen de Geldersen en de Zwarte Hoop. Beide partijen wisten goed wat zij aan elkaar hadden.
Dat bleek toen graaf Edzard van Oost-Friesland de Geldersen in Dokkum te hulp was gekomen. Hij wilde de Zwarte Hoop graag aanvallen en ook de Friezen waren daartoe bereid, maar Arcklens stond het niet toe. Zo speelden de heren met elkaar totdat de Friezen aan beide kanten te gronde waren gericht.
De burgers van Bolsward zagen dat zij zonder soldaten achterbleven en durfden de stad niet zelf te verdedigen. Zij zochten elders veiligheid en lieten hun goederen achter. Veel van de rijkste burgers trokken naar Sneek.
De brand van het klooster Sigerswier en de plundering van Bolsward
Diezelfde nacht, terwijl de Zwarte Hoop in Bozum verbleef, staken Gelderse troepen vanuit Sneek het zusterklooster Sigerswier, ook Groendijk genoemd, volledig in brand.
De huursoldaten in Bozum zagen de vlammen bij Sneek. De volgende dag, op de avond vóór 1 mei, sloegen zij hun trommen en trokken met het hele leger naar Bolsward. Ze namen de stad in en maakten veel goederen buit.
De soldaten doodden vier oude mannen die niet meer uit de stad hadden kunnen vluchten. De Zwarte Hoop bleef ongeveer drie weken in Bolsward en richtte in en rond de stad grote verwoestingen aan.
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
Stedelingen en plattelanders
Dorpen en steden in Friesland.
Leven in Sneek in de 16de eeuw.
Misdaad en straf in Friesland
De zaak van Yepke Vaer (1521).
Veroordeelde Geldersen 1516 -1524.
Misdaad en straf (1500 - 1550).
Terechtstellingen (1500 - 1550).
Het dagelijks leven
Dagelijks leven
De kronieken van Worp
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Vijfde boek der Kronijken van Friesland, uitgegeven door het Friesch Genootschap, Leeuwarden 1871, gedrukte blz. 142-144 (PDF-bladzijden 155-157).
Kronieken, dagboeken en brieven - de bronuitgaven van Worp van Thabor.
- De scan van blz. 142 beschrijft de vernietiging van alles wat van Lunkerk eerder nog overeind was gebleven: kerk met vierkant en oude abdij. Zij worden hier niet opnieuw gespaard. Het verschil met de brand van december 1514 is behouden. Vierkant is niet zonder bewijs als kerkhof uitgelegd.
- De druk heeft bij Hendrik van Montfoort de onregelmatige formulering "riep ... van Hero Hottinga huys". Het verlaten en verbranden van het bezette huis is behouden, niet omgezet in een nieuwe aanval op datzelfde huis. Jarich neemt het daarna weer in en bezet het nog overeind staande metselwerk. Een uit het water opgeworpen terp stond niet in de bron en is niet als bouwfeit toegevoegd.
- De naam Juw bij Decama is hersteld. Douwe Peters steunt Gelre en verbrandt zijn eigen huis na het vertrek van de Gelderse troepen. Dat is niet verward met een door de vijand uitgevoerde brand. De naam Swartsenburch is herkenbaar naar de bron weergegeven, zonder een nieuwe persoonsidentificatie te eisen.
- De beschuldiging dat Geldersen en Zwarte Hoop afgesproken werk leverden, is het oordeel van de kroniek, die daarvoor het tegenhouden van Edzards aanval aanvoert. Een afzonderlijk verdrag of bewijsbrief wordt niet afgedrukt. Het oorspronkelijke stellige oordeel is niet afgezwakt tot een nieuwe redactionele mogelijkheid; alle historische argumenten, ook de bereidheid van de Friezen, zijn behouden.
- De tocht via Diever op 23 april, de Wouden op 24 april, Dokkum op 26 april, de branden op 27 april, vertrek op 28 april en de volgende Meyeavond staan zo in de bron. Deze moeilijk sluitende dagvolgorde is niet met nieuwe datums aangevuld. De vier oude slachtoffers en ongeveer drie weken verblijf zijn afzonderlijk behouden.