Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
In november 1514 landt een Gelders leger aan de kust van Gaasterland en verovert achtereenvolgens Sloten, Sneek en Bolsward.
Het Gelderse leger landt aan de kust
Terwijl hertog Georg van Saksen met zijn leger bij Aduard en op andere plaatsen voor Groningen lag, raakten zijn inkomsten uit belastingen steeds verder uitgeput. Daarover ontstond onrust. Hertog Karel van Gelre verzamelde intussen krijgslieden om Friesland binnen te vallen.
Hij stuurde Leonard, heer van Swartenburch, als hoogste bevelhebber, en Arclens, de rentmeester van Gelre, samen met andere Gelderse jonkers, edelen en zevenhonderd soldaten. Jancko Douwama en Sicke Douweszoon Galis, die eerder vanuit Brabant naar Gelre waren gereisd, kwamen met hen mee.
De schepen vertrokken uit Harderwijk en kwamen op 22 november 1514 aan de kust van Gaasterland, bij Merderhoek, tegenwoordig Marderhoek bij Oudemirdum. De troepen trokken meteen naar Sloten en namen de plaats in. Sloten werd toen niet sterk verdedigd.
Berichten uit Sneek worden niet geloofd
De volgende dag trokken de Geldersen verder richting IJlst. In Sneek stuurden de edelen Reiloff van Eusum, Sicke Leuckama en Low Doenya boodschappers naar de Saksische bestuurders in Leeuwarden. Daar geloofde men het nieuws niet. De boodschappers werden uitgescholden voor leugenaars en kregen te horen dat zij met zulke berichten een oproer in Friesland wilden uitlokken.
Low Doenya reisde daarop zelf naar Leeuwarden, maar ook hem geloofden de Saksische heren niet. Pas toen zij uit andere berichten zeker wisten dat het Gelderse leger al in Friesland was, stuurden zij heer Grombach naar Sneek, met bussen, buskruit en enkele haakbussen. Eerder hadden zij juist al het geschut uit Sneek laten weghalen.
Plaatsen in de 16de eeuw
Grombach en zijn mannen bereikten Sneek niet op tijd. De Gelderse troepen hadden de stad inmiddels al bezet.
De Gelderse troepen komen Sneek binnen
Op 24 november, de avond voor Sint-Catharina, verschenen de Geldersen vanuit IJlst voor Sneek. Zij zeiden dat hertog Karel hen namens de koning van Frankrijk had gestuurd om Friesland zijn vrijheid terug te geven. De inwoners boden zij vriendschap en vrede aan. Als de stad hen niet vrijwillig binnenliet, zouden zij haar met geweld aanvallen.
Reiloff van Eusum zag dat de stad geen kanonnen had om zich te verdedigen of de aanvallers buiten de poorten te houden. Het gevraagde geschut en de hulp uit Leeuwarden waren niet gekomen. Hij gaf opdracht de poorten te openen.
Reiloff, Sicke Leuckama en het grootste deel van de inwoners vluchtten door de Oosterpoort om hun leven te redden. De Geldersen trokken Sneek binnen. Vervolgens lieten zij de gevluchte burgers weten dat zij naar hun huizen en bezittingen konden terugkeren, omdat hun alleen vriendschap zou worden aangeboden.
Dagelijks leven en beroepen
Veel inwoners kwamen terug. Reiloff van Eusum, Low Doenya en Sicke Leuckama gingen echter naar Leeuwarden. Zij keerden niet terug zolang de Geldersen Sneek in handen hadden. Deze bezetting duurde tot 1522.
Bolsward valt zonder grote veldslag
Na de inname van Sneek kwamen Tzalling Bottinga uit Nijland, Epo Aelua uit Witmarsum, Douwe Burmania en andere Saksisch gezinde edelen in Bolsward bijeen bij Goslick Juwenga. Zij riepen de boeren en andere inwoners van Wonseradeel op om naar Bolsward te komen en de Geldersen tegen te houden.
Veel van de opgeroepen boeren verschenen, maar velen bleven thuis. De gewone boeren in Friesland waren allemaal de Geldersen gunstig gezind vanwege de zware belastingen die hertog Georg en zijn bestuurders hadden geheven.
Op 26 november, de dag na Sint-Catharina, trokken de Geldersen vanuit Sneek naar Bolsward. De edelen wilden weerstand bieden, maar de opgeroepen plattelandsbewoners weigerden te vechten. Zij verlieten de stad en gingen ieder naar huis.
De edelen trokken daarop met enkele van de rijkste burgers naar Franeker. De Geldersen konden Bolsward binnentrekken. De stad was onvoldoende versterkt en beschikte over weinig of geen geschut.
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
De kronieken van Worp
Afbeeldingen bij het verhaal
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Vijfde boek der Kronijken van Friesland, uitgegeven door het Friesch Genootschap, Leeuwarden 1871, gedrukte blz. 127-129 (PDF-bladzijden 140-142).
Online kronieken, dagboeken en brieven.
- De landing bij Merderhoeck op 22 november, de tocht naar Sneek op 24 november en Bolsward op 26 november 1514 staan uitdrukkelijk in de bron. De bestaande identificatie van Merderhoek met Marderhoek bij Oudemirdum is behouden; die plaatsidentificatie is deze ronde niet afzonderlijk onderzocht.
- De zevenhonderd soldaten, de rentmeester Arclens, de boodschappers en het vergeefse bezoek van Low Doenya zijn volledig behouden. De aanhankelijke boeren worden in de bron algemeen als allemaal goed Gelders beschreven. Die stellige generalisering is als kroniekmededeling behouden, niet als onafhankelijk vastgestelde politieke telling.
- De mededeling dat Reiloff van Eusum, Low Doenya en Sicke Leuckama niet terugkwamen zolang Gelre Sneek hield, loopt in de bron vooruit tot 1522. Dat jaartal is niet naar 1514 teruggeschoven.