Jelsum in de 16de eeuw

In de 16de eeuw lag Jelsum als klein agrarisch dorp vlak buiten Leeuwarden. Rond de terp, kerk, states en boerderijen lagen weiden, hooilanden, akkers en jonger ontgonnen grond. Twee bronnen noemen inwoners bij naam: het Beneficiaalboek van 1543 en de Monsterlijst van 1552.

Een pastoor die brak met de oude kerk

Omstreeks 1515 was Gellius Faber pastoor in Jelsum. Latere biografen beschrijven hem als een vroege hervormingsgezinde prediker. Over de vraag hoe vroeg en hoe radicaal zijn opvattingen al waren, bestaat discussie. Zeker is dat hij in 1536 het katholieke priesterschap neerlegde en Friesland verliet. Hij vestigde zich uiteindelijk in Emden.

Voor Jelsum betekende dit dat de religieuze omwenteling van de 16de eeuw niet alleen via plakkaten en bestuur binnenkwam. Een priester die jarenlang in de dorpskerk had gestaan, maakte zelf de breuk met de oude kerk mee. De huidige Sint Genovevakerk bevat nog 12de- en 15de-eeuwse bouwdelen die Faber moet hebben gekend.

Camstrastate wordt Dekemastate

Het huidige Dekemastate hoorde aan het begin van de eeuw bij de familie Camstra. Reynsck van Camstra erfde het huis in 1522. Zij was getrouwd met Hette van Dekema. Rond 1538 lieten zij een tweelaags hoofdgebouw bouwen. Daarna werd het huis steeds vaker Dekemastate genoemd.

In de administratie van 1543 grenst grond van Pieter Dekema aan twintig pondemaat land van de pastorie. Dat stuk was ruim zeven hectare groot.

Landbouw rond 1550.

1543: land van kerk, pastoor en koster

Het Beneficiaalboek van 1543 was een register van kerkelijke inkomsten en grond. Een pondemaat was een Friese landmaat van ongeveer 0,37 hectare. Het register gebruikt oude woorden voor het land: een fenne was weide, meedland was hooiland, zaailand was akkerland en nieuwland was jonger ontgonnen grond. Met patroonsland bedoelde het register grond die bij de patroon van de kerk hoorde. De patroon had het recht een pastoor voor te dragen.

• Bij de patroon hoorde vijftien pondemaat weide, negen pondemaat hooiland en een pondemaat nieuwland. Samen was dat ongeveer negen hectare. De huur bedroeg twaalf gouden gulden.
• Bij de pastorie hoorde onder meer veertien pondemaat weide, verschillende stukken hooiland, vier pondemaat akkerland en twintig pondemaat nieuwland.
• De vicaris, een geestelijke die aan de kerk verbonden was, beschikte over 24 pondemaat: veertien pondemaat oud land en tien pondemaat nieuwland. Jan Dircxzoon gebruikte dit voor twintig gouden gulden huur per jaar.
• Een ander stuk bestond uit tien pondemaat weide en akkerland en vijftien pondemaat oud hooiland. De huur was 25 Philips-gulden, een muntsoort uit die tijd.
• Bij de koster hoorde drie pondemaat hooiland en een akker zaailand.

De namen van gebruikers staan tussen de percelen. Hoske Jancke gebruikte bijvoorbeeld land van de vicarie. Voor vijf pondemaat betaalde hij vijf Philips gulden; bij een ander deel wordt 36 stuivers per pondemaat genoemd.

De nieuwe pastoor kende het dorp nog nauwelijks

Een bijzonder detail staat in de verklaring van pastoor Vincentius Johannes. Hij schreef op 29 december 1543 dat hij pas ongeveer veertien dagen in Jelsum woonde. Daarom kon hij niet alles uit eigen kennis melden en had hij informatie van anderen gekregen. Voor nadere bijzonderheden verwees hij naar heer Ino of Pieter van Dekama.

Vincentius woonde pas twee weken in Jelsum. Voor zijn opgave gebruikte hij daarom informatie van mensen die het grondbezit al langer kenden.

1552: 31 vermeldingen bij de wapenschouw

Negen jaar later werd Jelsum opnieuw inwoner voor inwoner beschreven. In 1552 organiseerde de overheid een wapenschouw: een controle van de mannen en huishoudens die voor de verdediging moesten bijdragen. De monsterlijst was de namenlijst die daarbij werd opgesteld. In de Jelsumer lijst staan 31 vermeldingen.

Een speer en degen vormden de meest voorkomende uitrusting. Een "roer" was een handvuurwapen. Een rusting of harnas beschermde het lichaam. Een ringkraag beschermde hals en schouders; een backeneel was een helm of stormkap. Wie onvoldoende was uitgerust, kreeg de opdracht bij een volgende controle extra materiaal te tonen.

• Aucke Oegez en Claes te Schyrehuys hadden speer, degen, rusting en backeneel.
• Ryurt Obbez had speer, degen en rusting.
• Rommert Willemsz had speer en degen en moest bovendien een harnas en ringkraag aanschaffen.
• Peter Willemsz had een goede ringkraag, speer en degen en moest nog een backeneel regelen.
• Jan te Mieden en Jan Hermansz werden als geheel uitgerust genoteerd.
• Tiepke Martens had een roer en degen.

Hoske Janke: zestig en toch met speer en degen

Een naam uit 1543 duikt in 1552 opnieuw op: Hoske Janke. In de monsterlijst staat bij hem het Latijnse woord sexagenarius: ongeveer zestig jaar oud. De schrijver voegde eraan toe dat hij "nochtans" een speer en degen had. Waarschijnlijk gaat het om dezelfde Hoske Jancke die negen jaar eerder kerkelijk land gebruikte, maar de bronnen zeggen dat niet uitdrukkelijk.

Ook armoede werd genoteerd. Douwe Frericsz staat als pauper, arm, in de lijst. Hij moest niet met harnas of vuurwapen verschijnen, maar met "lep ende scep": spade en schop. Voor een arme dorpsbewoner kon de opgelegde bijdrage aan de verdediging dus bestaan uit gereedschap in plaats van dure wapens.

Een weduwe met speer en degen

De monsterlijst vermeldt ook "Reyner Eelckes wedue" met een speer en degen. De notitie betekent niet noodzakelijk dat zij zelf als soldaat zou optreden; de lijsten konden ook het huishouden en de daarin aanwezige uitrusting registreren. De vermelding is wel belangrijk omdat een weduwe als zelfstandig huishouden in de controle voorkomt.

Smederij rond 1550.

Wat is nog zichtbaar?

• De Sint Genovevakerk waarin Gellius Faber als pastoor werkte.
• Dekemastate, met oudere bouwsporen onder en in het huidige huis.
• De terp en delen van de oude radiale wegenstructuur.
• Het open kleilandschap waarin de in 1543 genoemde typen landbouwgrond lagen.

Voor de bredere uitleg van de controle van 1552: de Friese Monsterlijsten en de wapenschouw van 1552.

De Friese Monsterlijsten en de wapenschouw van 1552

Jelsum, Cornjum en Britsum op de kaart van Schotanus uit 1664. De kaart is ruim een eeuw jonger dan de gebeurtenissen op deze pagina, maar laat de oude dorpsligging en onderlinge afstanden goed zien.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.