Jelsum in de 17de eeuw
Op de kaart van 1664 is Jelsum een kleine nederzetting in een open agrarisch landschap. De kerk, boerderijen en states lagen dicht bij elkaar. De eeuw levert drie heel verschillende inkijkjes op: schoolmeesters die meerdere dorpsfuncties vervulden, adellijke huizen die werden verbouwd en het harde lot van een Jelsumer dienstmeid die in Huizum werkte.
Schoolmeesters kwamen en gingen
De dorpsschool bestond al vóór 1600. Rond 1608 kwam Claas Vincents vanuit Wier naar Jelsum met zijn vrouw Geertie Laurents. Omstreeks 1614 wordt Harmen Meinerts als schoolmeester genoemd. In 1623 staat Feddrik Reijners in de stukken; hij was eerder meester in Achlum en bleef in elk geval tot 1627 schooldienaar in Jelsum.
In september 1642 had schoolmeester Sjoerd Lourens een praktisch probleem. Hij was te zwak om de klok te luiden. Hij vroeg de classis om verhoging van zijn traktement, zodat hij het luiden aan iemand anders kon uitbesteden. Dat verzoek leverde kennelijk geen oplossing op; in 1651 wordt hij nog steeds als "meester" genoemd.
Onderwijs rond 1600.
Dekemastate krijgt een nieuwe vleugel
In 1622 trouwde Anna Catharina van Dekema met Jurjen Ripperda. Tussen dat huwelijk en ongeveer 1635 kreeg Dekemastate een haakse zuidvleugel. Een wapensteen uit die bouwfase bleef bewaard. Aan het einde van de eeuw volgde opnieuw een verbouwing; het jaartal 1699 hoort bij een van de herkenbare bouwfasen van het complex.
De state was een adellijke woning, maar lag midden in een boerenomgeving. Grachten, oprijlaan, tuinen en boerderijgronden sloten aan op dezelfde wegen en waterlopen die ook gewone inwoners gebruikten.
1649: ruzie rond de predikant en de stemmen
In het dagboek van stadhouder Willem Frederik duikt Jelsum in juni en juli 1649 meerdere keren op. Frans Donia sprak hem aan over Lambertus Schuiringa, predikant in Jelsum. Enkele weken later hoorde Willem Frederik dat Donia opnieuw had verloren bij afgevaardigden van de synode en daar zeer ontstemd over was.
Hertaling: Donia had opnieuw verloren in de zaak over de predikant van Jelsum en was daar zeer boos over.
Willem Frederik, dagboek, juni 1649.
Begin juli noteerde Willem Frederik opnieuw dat Donia over zijn predikant was gealarmeerd. Donia wilde bij Gedeputeerde Staten en de Staten klagen dat Nauta volgens hem te veel stemmen in Jelsum bezat. Willem Frederik noemt dus zowel het conflict over de predikant als het aantal stemmen in Jelsum. Hij legt niet uit hoe die twee kwesties precies samenhingen.
Willem Frederiks dagboeknotities over Jelsum in modern Nederlands.
1680: de Donia's mogen niet terug naar Hinnemastate
Ernst, Keimpe en Frans van Donia waren in mei 1680 op last van het Hof uit Hinnemastate gezet. In augustus kwamen zij toch in de tuin en haalden boomvruchten weg. Op 22 september zag het Hof voor deze keer af van opsluiting, maar verbood hun opnieuw terugkeer en verblijf. Bij een volgende overtreding zouden zij naar het voormalige Blokhuis worden gebracht.
De drie Van Donia's: uitzetting, boomvruchten en het hernieuwde verbod van 1680.
Hinnema State en Balthasar Bekker
Ten oosten van de kerk stond Hinnema State. Balthasar Bekker woonde er in zijn laatste levensjaren in de zomer. Zijn zwager Bernardus Fullenius was eigenaar van de state. Bekker schreef er aan de laatste delen van zijn werk en nam daarvoor brieven en papieren mee naar Jelsum.
Uit 1695 is ook een directe stem bewaard. De Amsterdamse arts Reinier de Lover schreef een afscheidsgedicht toen Bekker met zijn vrouw Veronica en hun kinderen naar Hinnema vertrok. Bekker antwoordde vanuit Jelsum. Hij dankte zijn vriend en schreef dat hij hoopte de rust op Hinnema te gebruiken om te schrijven.
Hertaling: als God mij hier in stille rust laat leven, hoop ik te kunnen schrijven wat met zijn hulp mogelijk is en wat later nog van nut kan zijn.
Balthasar Bekker vanaf Hinnema State, mei 1695.
De reiswens van De Lover en Bekkers antwoord vanaf Hinnema State.
Bekker overleed in 1698 in Amsterdam. Zijn weduwe bleef daarna met haar dochters op de state wonen.
1691: Grietje Symons uit Jelsum
Een veel minder bevoorrechte Jelsumer verschijnt in het criminele sententieboek. Grietje Symons was afkomstig uit Jelsum en werkte als meid op Feitsma-State in Huizum. Op 19 december 1691 werd zij wegens brandstichting veroordeeld. De korte sententie vermeldt dat zij aan een staak werd gewurgd en dat haar lichaam daarna werd verbrand.
De bron zegt niets over haar leeftijd, familie of reden voor de brand. Een veel later verhaal van de Huizumer predikant Hermanus Wesselius uit 1803 beschrijft waarschijnlijk dezelfde gebeurtenis. Hij schreef dat een dienstmaagd de boerderij in brand stak nadat zij met een nieuwe rok was omgekocht. De overeenkomst in plaats, dienstverband, brandstichting en bestraffing door het Hof is sterk, maar het motief van de rok staat niet in de criminele sententie zelf.
Grietje werkte buiten haar geboortedorp. De afstand tussen Jelsum en Huizum was beperkt, maar haar werkplek lag aan de andere kant van Leeuwarden. Dienstboden konden dus in een ruimere omgeving werk zoeken dan alleen het eigen dorp.
Meer over de plaats van de brand: Huizum door de eeuwen heen.
Terechtstellingen in Friesland 1650-1700
Buitenplaats rond 1700.
Hinnema State bij Jelsum rond 1700. Balthasar Bekker woonde in zijn laatste levensjaren geregeld op de state en schreef er aan zijn werk.
De kaart van 1664
Schotanus tekende Jelsum, Cornjum en Britsum dicht bij elkaar. De kaart is schematisch en geen moderne plattegrond. Vanaf Leeuwarden lag Jelsum als eerste van deze drie dorpen langs de noordelijke route.
Wat is nog zichtbaar?
- Dekemastate met bouwdelen uit de 16de en 17de eeuw.
- De Sint Genovevakerk, waar schoolmeesters en kerkelijke functionarissen rond werkten.
- De terpstructuur en oude wegen rond de kern.
- De plaats van Hinnema State ligt buiten de huidige bebouwing, maar het huis zelf is verdwenen.
Jelsum, Cornjum en Britsum op de kaart van Schotanus uit 1664. Voor de 17de eeuw is dit de belangrijkste overzichtskaart van de dorpen in deze reeks.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.